باز ترجیح نهادن نخچیران ، توکل را بر جهد

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 948 تا 955

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۷ از 34

بیت ۱: جمله با وی بانگ ها برداشتند / کان حریصان که سبب ها کاشتند

• قافیه: برداشتند / کاشتند

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مکنیه («سبب‌ها کاشتن» استعاره از به کار بستن تدابیر و اسباب ظاهری)، جناس ناقص (برداشتند / کاشتند).

• معنی: همگی جانوران در پاسخ شیر بانگ برآوردند و گفتند: پس آن آزمندان و حریصانی که در مزرعهٔ دنیا اسباب و تدابیر گوناگون کاشتند...

بیت ۲: صد هزار اندر هزار از مرد و زن / پس چرا محروم ماندند از زمن ؟

• قافیه: زن / زمن

• ردیف: ندارد

• آرایه: اغراق (صد هزار اندر هزار)، جناس ناقص اختلافی (زن / زمن).

• معنی: ...پس چرا صدها هزار مرد و زن با وجود تمام تلاش‌ها و دویدن‌ها، از گردش روزگار و بهرهٔ زندگی ناکام و محروم ماندند؟

بیت ۳: صد هزاران قرن ز آغاز جهان / همچو اژدرها ، گشاده صد دهان

• قافیه: جهان / دهان

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه (تشبیه حریصان به اژدها)، اغراق و کنایه («صد دهان گشادن» کنایه از طمع سیری‌ناپذیر و آزِ بی‌کران).

• معنی: صدها هزار قرن از آغاز خلقت گذشت و مردمان در طلب رزق و روزی، همچون اژدهایی آزمند، صد دهانِ طمع گشودند (اما سیراب نشدند).

بیت ۴: مکرها کردند آن دانا گروه / که ز بن ، برکنده شد آن مکر ، کوه

• قافیه: گروه / کوه

• ردیف: ندارد

• آرایه: اغراق (از ریشه کنده شدن کوه با مکر و تدبیر بشر).

• معنی: آن گروه خردمند و اهل حیلت، چنان مکرها و چاره‌اندیشی‌های شگفتی به کار بستند که از نیروی آن تدابیر، کوه‌ها از جای کنده می‌شد.

بیت ۵: کرد وصف مکرهاشان ذوالجلال / لتزول منه اقلال الجبال

• قافیه: ذوالجلال / الجبال

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۴۶ سوره ابراهیم: «وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ»).

• معنی: خداوند صاحب‌جلال و عظمت نیز نیرنگ‌های آنان را در قرآن این‌گونه وصف فرمود که از شدت مکرشان، قله‌های کوه تاب ایستادگی ندارند و فرو می‌ریزند.

بیت ۶: جز که آن قسمت که رفت اندر ازل / روی ننمود از شکار و از عمل

• قافیه: ازل / عمل

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («روی ننمودن» کنایه از حاصل نشدن، پدیدار نگشتن و نتیجه ندادن).

• معنی: اما در نهایت، از تمام صیادی‌ها، کارها و دوندگی‌هایشان، فراتر از همان سهم و قسمتی که در ازل مقدر شده بود، چیزی عایدشان نگشت.

بیت ۷: جمله افتادند از تدبیر و کار / ماند کار و حکم های کردگار

• قافیه: کار / کردگار

• ردیف: ندارد

• آرایه: تکرار و اشتقاق (کار / کردگار)، تقابل معنایی (عجزِ تدبیر بشر در برابر ثباتِ ارادهٔ حق).

• معنی: سرانجام تمام اسباب و نقشه‌های بشری فروریخت و از کار افتاد، و تنها خواست، تدبیر و فرامین پروردگار جهان پایدار ماند.

بیت ۸: کسب ، جز نامی مدان ای نامدار / جهد ، جز وهمی مپندار ای عیار

• قافیه: نامدار / عیار

• ردیف: ندارد

• آرایه: موازنه، اسلوب حصر («کسب جز نامی مدان»، «جهد جز وهمی مپندار»)، اشتقاق (نام / نامدار).

• معنی: پس ای انسان سرشناس، کار و کسب را تنها یک نام و بهانهٔ ظاهری بدان؛ و ای فرد چالاک و زیرک، کوشش و دست‌وپا زدن آدمی را در برابر قضا و قدر، توهمی بیش ندان.