پرسیدن شیر سبب پا واپس کشیدن خرگوش را

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1296 تا 1303

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 30 از 34

بیت ۱: شیر گُفتَش : تو زِ اسبابِ مَرَض / این سبب گو خاص ، کینَستَم غَرَض

• قافیه: مَرَض / غَرَض

• ردیف: ندارد

• معنی: شیر به او گفت: از میان علل گوناگون این بیماری و ترس، تنها علت ویژه و اصلی را بازگو؛ چرا که مقصود و خواستهٔ من دانستن همین انگیزهٔ خاص است.

بیت ۲: گفت : آن شیر اَندَرین چَه ساکن است / اَندَرین قَلعَه زِ آفات ایمن است

• قافیه: ساکِن / ایمِن

• ردیف: است

• آرایه: استعاره مصرحه («قلعه» استعاره از چاه ژرف، نفوذناپذیر و امن).

• معنی: خرگوش گفت: آن شیرِ هماورد در درون همین چاه منزل گزیده است و در این دژ استوار از هرگونه آسیب و گزندی در امان است.

بیت ۳: قَعرِ چَه بُگزید هَر کِه‌عَقل است / ز آنکه در خلوت صَفاهایِ دل است («هر کِه‌عقل است» در نسخ به‌صورت «هر کو عاقل است» نیز ضبط شده است)

• قافیه: عاقل (یا عقل) / دل

• ردیف: است

• آرایه: تمثیل و تناقض‌نما (برگزیدن قعر تاریک چاه به عنوان نماد عزلت‌نشینی و خلوت عارفانه برای دستیابی به روشنایی و صفای باطن).

• معنی: هر کسی که بهره‌ای از خرد و فرزانگی دارد، قعر چاه (گوشه‌گیری و انزوا) را برمی‌گزیند؛ زیرا زلالی، صفا و روشناییِ دل تنها در خلوت و دوری از غوغای جهان حاصل می‌شود.

بیت ۴: ظُلمَتِ چَه ، بِه که ظُلمَت‌هایِ خَلق / سَر نَبُرد آن کس که گیرد پایِ خَلق

• قافیه: [های] / پای

• ردیف: خَلق

• آرایه: ارسال‌المثل («سر نبرد آن کس که گیرد پای خلق»)، تضاد (سر / پای، تاریکی چاه / تاریکی‌های خلق).

• معنی: تاریکیِ قعر چاه از تاریکی‌ها و کدورت‌های همنشینی با مردمان بهتر است؛ کسی که به دنباله‌روی و خشنودیِ خلق دل ببندد، هرگز به سلامت به مقصد نخواهد رسید.

بیت ۵: گفت : پیش آ ، زَخم ، او را قاهِر است / تو ببین کان شیر در چَه حاضِر است ؟

• قافیه: قاهِر / حاضِر

• ردیف: است

• معنی: شیر گفت: جلوتر بیا، ضربت و زخم چنگال من بر او غالب و کوبنده خواهد بود؛ تو فقط پیش بیا و ببین آیا آن شیر هم‌اکنون درون چاه هست؟

بیت ۶: گفت : من سوزیده‌ام ز آن آتَشی / تو مگر اَندَر بَرِ خویشَم کَشی

• قافیه: آتَشی / کَشی

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («آتش» استعاره از هیبت، غضب و آسیب سهمگین شیر).

• معنی: خرگوش گفت: من از آتشِ خشم و هیبت آن شیر گزند دیده‌ام و سراپایم هراسان است؛ مگر آنکه مرا در آغوش و پناه خود بگیری...

بیت ۷: تا به پشتِ تو من ای کانِ کَرَم / چشم بُگشایَم به چَه دَر بَنگَرَم

• قافیه: کَرَم / بَنگَرَم

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («کانِ کرم» استعاره از شیر مقتدر و حامی)، کنایه («به پشتِ کسی بودن» کنایه از تکیه بر حمایت و پناه گرفتن از قدرتی برتر).

• معنی: ...تا در پناه پشتیبانی و قدرت تو، ای سرچشمهٔ جود و بخشندگی، چشم بگشایم و با آسودگی خاطر به درون چاه بنگرم.