جلال‌الدین محمد بلخی

جلال‌الدین محمد بل...

جلال‌الدین محمد بلخی

مولانا

دنبال کننده 15

صفحه شخصی
تَخلیطِ وزیر، در احکامِ انجیل

تَخلیطِ وزیر، در احکامِ انجیل

تَخلیطِ وزیر، در احکامِ انجیل
1
ساخت طُوماری به نامِ هر یکینقشِ هر طومار، دیگر مَسْلَکی
2
حُکم‌هایِ هر یکی نوعی دگراین خلافِ آن، ز پایان تا به سر
3
در یکی راهِ ریاضت را و جُوعرُکنِ توبه کرده و شرطِ رُجوع
4
در یکی گفته: ریاضت سود نیستاندرین رَه، مَخْلَصی جز جُود نیست
5
در یکی گفته که جُوع و جُودِ توشِرک باشد از تو با معبودِ تو
6
جُز توکّل جز که تسلیمِ تمامدر غم و راحت همه مکرست و دام
7
در یکی گفته که واجب، خدمت استور نه، اندیشهٔ توکّل تهمت است
8
در یکی گفته که امر و نهی‌هاستبَهرِ کردن نیست، شرحِ عجزِ ماست
9
تا که عجزِ خود ببینیم اندر آنقدرتِ حق را بدانیم آن زمان
10
در یکی گفته که عجزِ خود مَبینکُفرِ نعمت کردن است آن عجز، هین
11
قدرتِ خود بین، که این قدرت ازوستقدرتِ تو نعمتِ او دان، که هُوست
12
در یکی گفته کزین دو، بر گذربُت بُوَد هر چه بِگُنجد در نظر
13
در یکی گفته: مَکُش این شمع راکین نظر، چون شمع آمد جمع را
14
از نظر چون بگذری و از خیالکُشته باشی نیم‌شب، شمعِ وصال
15
در یکی گفته: بِکُش، باکی مَدارتا عِوَض بینی نظر را صد هزار
16
که ز کُشتن، شمعِ جان افزون شودلیلی‌ات از صبرِ تو، مجنون شود
17
ترکِ دنیا هر که کرد از زُهدِ خویشپیش آمد پیشِ او دنیا و بیش
18
در یکی گفته که آنچت داد حقبر تو شیرین کرد در ایجاد، حق
19
بر تو آسان کرد و خوش، آن را بِگیرخویشتن را در میفکن در زَحیر
20
در یکی گفته که بگذار آنِ خودکآن قبولِ طبعِ تو رَدّست و بَد
21
راه‌های مختلف آسان شده استهر یکی را ملّتی، چون جان شده است
22
گر مُیَسَّر کردنِ حق، رَه بُدیهر جهود و گَبْر ازو آگه بُدی
23
در یکی گفته: مُیَسَّر آن بُوَدکه حیاتِ دل، غذایِ جان بُوَد
24
هر چه ذوقِ طبع باشد چون گذشتبَر نه آرد همچو شوره، رَیع و کِشت
25
جُز پشیمانی نباشد رِيعِ اوجُز خَسارَت بیش نارد بَيعِ او
26
آن مُیَسَّر نَبْوَد اندر عاقبتنامِ او باشد مُعَسَّر، عاقبت
27
تو مُعَسَّر از مُیَسَّر باز دانعاقبت بنگر، جمالِ این و آن
28
در یکی گفته که اُستادی طلبعاقبت‌بینی، نیابی در حَسَب
29
عاقبت دیدند هر گون ملّتیلاجَرَم گشتند اسیرِ زَلّتی
30
عاقبت‌دیدن، نباشد دَستْ‌بافور نه کِی بودی ز دین‌ها اختلاف؟
31
در یکی گفته که اُستا هم توییزآنکه اُستا را شناسا هم تویی
32
مَرد باش و سُخرهٔ مَردان مشورُو سَرِ خود گیر و سرگردان مشو
33
در یکی گفته که این جمله، یکی‌ استهر که او دو بیند، اَحْوَل‌مَردَکی‌ است
34
در یکی گفته که صد یک چون بُوَداین کی اندیشد؟ مگر مجنون بُوَد
35
هر یکی قولی‌ است ضِدِّ همدگرچون یکی باشد، یکی زهر و شکر؟
36
تا زِ زهر و از شِکَر درنگذریکِی ز وحدت، وز یکی، بویی بَری؟
37
این نَمَط، وین نوع، دَه دفتر و دوبر نوشت آن دین عیسی را عَدو
بر مبنای نسخه مُصَحَّحِ نیکلسون
+
+
+

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

بحر: رمل مسدّس محذوف

بیت ۱: ساخت طُوماری به نامِ هر یکی / نقشِ هر طومار، دیگر مَسْلَکی

  • قافیه: یکی / مَسْلَکی

  • ردیف: ندارد

  • معنی: وزیر نیرنگ‌باز به نام هر یک از پیشوایان دوازده‌گانه طوماری جداگانه نوشت که آموزه‌ها، شیوه و مسلک هر کدام با دیگری به‌کلی تفاوت داشت.

بیت ۲: حُکم‌هایِ هر یکی نوعی دگر / این خلافِ آن، ز پایان تا به سر

  • قافیه: دگر / سر

  • ردیف: ندارد

  • معنی: احکام و تعالیم هر طومار به شکلی دیگر تنظیم شده بود و از آغاز تا پایان، کاملاً با طومارهای دیگر در تضاد و ناسازگاری بود.

بیت ۳: در یکی راهِ ریاضت را و جُوع / رُکنِ توبه کرده و شرطِ رُجوع

  • قافیه: جُوع / رُجوع

  • ردیف: ندارد

  • معنی: در یکی از طومارها، گرسنگی کشیدن و تحمل ریاضت جسمانی را اساس درستیِ توبه و شرط بازگشت به درگاه الهی قرار داده بود.

بیت ۴: در یکی گفته: ریاضت سود نیست / اندرین رَه، مَخْلَصی جز جُود نیست

  • قافیه: سود / جُود

  • ردیف: نیست

  • معنی: در طوماری دیگر نوشته بود که ریاضت و سختی دادن به تن هیچ ثمری ندارد و تنها راه رهایی و نجات در این سلوک، بخشش و سخاوت است.

بیت ۵: در یکی گفته که جُوع و جُودِ تو / شِرک باشد از تو با معبودِ تو

  • قافیه: جُود / معبود

  • ردیف: تو

  • آرایه: جناس ناقص (شبه‌جناس) میان «جوع» و «جود»

  • معنی: در طوماری دیگر آورده بود که اگر گرسنگی و بخشندگی را به توان خودت نسبت دهی، در بندگی معبود دچار شرک و خودبینی شده‌ای.

بیت ۶: جُز توکّل جز که تسلیمِ تمام / در غم و راحت همه مکرست و دام

  • قافیه: تمام / دام

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضاد میان «غم» و «راحت»؛ استعاره در «مکر و دام» دانستن وابستگی به غیر حق

  • معنی: در تمام حالات، چه به گاه اندوه و چه آسایش، هر عملی جز تسلیم کامل و توکل راستین به خدا، فریبی فتنه‌انگیز و دامی خطرناک است.

بیت ۷: در یکی گفته که واجب، خدمت است / ور نه، اندیشهٔ توکّل تهمت است

  • قافیه: خدمت / تهمت

  • ردیف: است

  • معنی: در طوماری دیگر سفارش شده بود که وظیفهٔ اصلی سالک گره‌گشایی و خدمت به خلق است و بدون خدمتگزاری، ادعای توکل چیزی جز ادعایی بی‌پایه و نادرست نیست.

بیت ۸: در یکی گفته که امر و نهی‌هاست / بَهرِ کردن نیست، شرحِ عجزِ ماست

  • قافیه: نهی‌هاست / ماست

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضاد میان «امر» و «نهی»

  • معنی: در طوماری دیگر عنوان شده بود که احکام و دستورهای شرعی برای توانایی ما بر انجامشان وضع نشده‌اند، بلکه آمده‌اند تا ناتوانی و بیچارگی انسان را بازگو کنند.

بیت ۹: تا که عجزِ خود ببینیم اندر آن / قدرتِ حق را بدانیم آن زمان

  • قافیه: آن / زمان

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضاد میان «عجز» و «قدرت»

  • معنی: تا از مسیر پی‌بردن به ناتوانی خویش، در برابر عظمت و توانایی بی‌پایان خداوند سر تسلیم فرود آوریم و او را به قدرت بشناسیم.

بیت ۱۰: در یکی گفته که عجزِ خود مَبین / کُفرِ نعمت کردن است آن عجز، هین

  • قافیه: مَبین / هین

  • ردیف: ندارد

  • معنی: در طوماری دیگر هشدار داده بود که مبادا لب به ناتوانی بگشایی؛ زیرا عاجز خواندن خود، ناسپاسی در برابر اراده و اختیاری است که خدا به تو بخشیده است.

بیت ۱۱: قدرتِ خود بین، که این قدرت ازوست / قدرتِ تو نعمتِ او دان، که هُوست

  • قافیه: ازوست / هُوست

  • ردیف: ندارد

  • معنی: به نیروی درون خود بنگر و آن را جلوه‌ای از قدرت حق تعالی بدان؛ توانایی تو نعمتی از جانب پروردگار است که به ذات او تعلق دارد.

بیت ۱۲: در یکی گفته کزین دو، بر گذر / بُت بُوَد هر چه بِگُنجد در نظر

  • قافیه: گذر / نظر

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تشبیه بلیغ (مانند کردن تصورات و اوهام به «بُت»)

  • معنی: در طوماری دیگر گفته بود که از تقابل میان توانایی و ناتوانی فراتر برو؛ زیرا هر مفهوم و باوری که در دایرهٔ عقل و وهم تو بگنجد، چون بتی بازدارنده است.

بیت ۱۳: در یکی گفته: مَکُش این شمع را / کین نظر، چون شمع آمد جمع را

  • قافیه: شمع / جمع

  • ردیف: را

  • آرایه: تشبیه صریح (تشبیه نیروی تفکر و عقل به «شمعِ جمع»)

  • معنی: در طوماری دیگر دستور داده بود که شعلهٔ عقل و بصیرت را خاموش مکن؛ چرا که همین پرتو استدلال، راهنمای جمع پیروان در مسیر است.

بیت ۱۴: از نظر چون بگذری و از خیال / کُشته باشی نیم‌شب، شمعِ وصال

  • قافیه: خیال / وصال

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: اضافه استعاری («شمع وصال»)

  • معنی: اگر ادراک و تفکر را نادیده بگیری، درست مانند کسی هستی که در تاریکی نیمه‌شب، چراغ هدایت‌کننده به سوی دیدار را خاموش ساخته باشد.

بیت ۱۵: در یکی گفته: بِکُش، باکی مَدار / تا عِوَض بینی نظر را صد هزار

  • قافیه: مَدار / هزار

  • ردیف: ندارد

  • معنی: در طوماری دیگر سفارش شده بود که شمعِ عقل جزئی را بی‌هیچ باکی فروبنشان، تا به جای این اندک بینش، هزاران پرتو بصیرت باطنی به دست آوری.

بیت ۱۶: که ز کُشتن، شمعِ جان افزون شود / لیلی‌ات از صبرِ تو، مجنون شود

  • قافیه: افزون / مجنون

  • ردیف: شود

  • آرایه: تلمیح به داستان لیلی و مجنون؛ تناقض (پارادوکس) در «افزون شدن نور شمع با کشتن آن»

  • معنی: زیرا با فرونشاندن عقل جزئی، شعلهٔ روحانی جان فروزان‌تر می‌گردد و بردباری‌ات سبب می‌شود معشوق حقیقی در پی تو درآید.

بیت ۱۷: ترکِ دنیا هر که کرد از زُهدِ خویش / پیش آمد پیشِ او دنیا و بیش

  • قافیه: خویش / بیش

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: جناس تام میان «پیش» نخست (فعل روی آوردن) و «پیش» دوم (نزد و مقابل)

  • معنی: هر کس از سر زهد و بی‌میلی راستین دنیا را واگذارد، نعمت‌های این جهان با رغبت بیشتری به جانب او روی می‌آورند.

بیت ۱۸: در یکی گفته که آنچت داد حق / بر تو شیرین کرد در ایجاد، حق

  • قافیه: داد / ایجاد

  • ردیف: حق

  • معنی: در طوماری دیگر نگاشته بود که هر موهبتی را که پروردگار در آفرینش به تو بخشیده، دلپذیر و مطبوع ساخته تا از آن بهره‌مند شوی.

بیت ۱۹: بر تو آسان کرد و خوش، آن را بِگیر / خویشتن را در میفکن در زَحیر

  • قافیه: بِگیر / زَحیر

  • ردیف: ندارد

  • معنی: آنچه را که آفریدگار بر تو گوارا و بی‌رنج قرار داده پی بگیر و بیهوده جسم و جانت را به رنج و مشقتِ دشوار نینداز.

بیت ۲۰: در یکی گفته که بگذار آنِ خود / کآن قبولِ طبعِ تو رَدّست و بَد

  • قافیه: خود / بَد

  • ردیف: ندارد

  • معنی: در طوماری دیگر نوشته بود که از خواسته‌های هوای نفس چشم بپوش؛ چرا که هر آنچه موافق میل و کشش طبع توست، نزد عقل و حقیقت ناپسند و مردود است.

بیت ۲۱: راه‌های مختلف آسان شده است / هر یکی را ملّتی، چون جان شده است

  • قافیه: آسان شده است / جان شده است

  • ردیف: ندارد (به‌جهت ترکیب و ساختار فعلیِ هم‌پیوند)

  • معنی: راه‌ها و عقاید گوناگون برای پیروانشان ساده و هموار جلوه کرده و هر فرقه‌ای مسلک و کیش خود را از دل‌وجان گرامی و حق می‌دارد.

بیت ۲۲: گر مُیَسَّر کردنِ حق، رَه بُدی / هر جهود و گَبْر ازو آگه بُدی

  • قافیه: رَه بُدی / آگه بُدی

  • ردیف: ندارد

  • معنی: اگر ملاک حقانیت و درستیِ راه، آسان بودن کارها می‌بود، بی‌تردید هر بی‌ایمان و بت‌پرستی نیز حقیقت را به آسانی درمی‌یافت.

بیت ۲۳: در یکی گفته: مُیَسَّر آن بُوَد / که حیاتِ دل، غذایِ جان بُوَد

  • قافیه: آن / جان

  • ردیف: بُوَد

  • معنی: در طوماری دیگر تصریح کرده بود که کار واقعاً سهل و سودمند آن است که موجب زنده‌دلی و تقویت غذای روحانی انسان شود.

بیت ۲۴: هر چه ذوقِ طبع باشد چون گذشت / بَر نه آرد همچو شوره، رَیع و کِشت

  • قافیه: گذشت / کِشت

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تمثیل و تشبیه صریح (تشبیه اعمال هوس‌محور به بذرپاشی در زمین نمک‌زار)

  • معنی: هر کاری که تنها از سر هوس و طبع خاکی انجام گیرد، پس از سپری شدنش ثمری نخواهد داشت؛ درست مانند زمین شوره‌زاری که بذری در آن به بار نمی‌نشیند.

بیت ۲۵: جُز پشیمانی نباشد رِيعِ او / جُز خَسارَت بیش نارد بَيعِ او

  • قافیه: رِيع / بَيع

  • ردیف: او

  • آرایه: ترصیع و موازنه؛ مراعات نظیر میان «ریع» (سود) و «بیع» (تجارت)

  • معنی: بهره و سود حاصل از پیروی هوا و هوس جز ندامت نیست و دادوستد با نفس جز خسران و تباهی چیزی به بار نمی‌آورد.

بیت ۲۶: آن مُیَسَّر نَبْوَد اندر عاقبت / نامِ او باشد مُعَسَّر، عاقبت

  • قافیه: مُیَسَّر / مُعَسَّر

  • ردیف: عاقبت

  • آرایه: تضاد و جناس مضارع میان «مُیسّر» و «مُعسّر»

  • معنی: چنین مسیری هرگز در فرجام خویش آسان نخواهد بود، بلکه نام واقعی آن در سرانجام کار، دشواری و بن‌بست است.

بیت ۲۷: تو مُعَسَّر از مُیَسَّر باز دان / عاقبت بنگر، جمالِ این و آن

  • قافیه: دان / آن

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضاد میان «مُعسّر» و «مُیسّر»

  • معنی: تو باید کار تباه و دشوار را از مسیر آسان و نجات‌بخش تشخیص دهی و به عاقبت و چهرهٔ باطنی هر یک چشم بدوزی.

بیت ۲۸: در یکی گفته که اُستادی طلب / عاقبت‌بینی، نیابی در حَسَب

  • قافیه: طلب / حَسَب

  • ردیف: ندارد

  • معنی: در طوماری دیگر نوشته بود که در این راه باید پیری راه‌دان را بجویی؛ چرا که بصیرت و عاقبت‌بینی از طریق اصالت خانوادگی و دودمان حاصل نمی‌شود.

بیت ۲۹: عاقبت دیدند هر گون ملّتی / لاجَرَم گشتند اسیرِ زَلّتی

  • قافیه: ملّتی / زَلّتی

  • ردیف: ندارد

  • معنی: امت‌های پیشین چون بدون رهبر روشن‌ضمیر به تشخیص شخصی خود متکی شدند، ناگزیر در گرداب لغزش‌ها و خطاها گرفتار آمدند.

بیت ۳۰: عاقبت‌دیدن، نباشد دَستْ‌باف / ور نه کِی بودی ز دین‌ها اختلاف؟

  • قافیه: دَستْ‌باف / اختلاف

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: کنایه («دست‌باف نبودن» کنایه از ساده، رایگان و همگانی نبودن)؛ استفهام انکاری

  • معنی: تشخیص راه راست و فرجام‌نگری کاری سهل و دم‌دستی نیست، وگرنه هرگز این‌همه جنگ و ناسازگاری میان باورها پیش نمی‌آمد.

بیت ۳۱: در یکی گفته که اُستا هم تویی / زآنکه اُستا را شناسا هم تویی

  • قافیه: اُستا / شناسا

  • ردیف: هم تویی

  • معنی: در طوماری دیگر آورده بود که نیازی به راهبر بیرونی نداری و خودت استاد خویشی؛ زیرا همان شعور توست که باید درستی استاد را تمیز دهد.

بیت ۳۲: مَرد باش و سُخرهٔ مَردان مشو / رُو سَرِ خود گیر و سرگردان مشو

  • قافیه: مَردان / سرگردان

  • ردیف: مشو

  • آرایه: کنایه («سر خود گرفتن» کنایه از استقلال و متکی بودن به خویشتن)

  • معنی: استوار باش و دنباله‌رو و دستاویز دیگران مگرد؛ بر پای خود بایست و بیهوده در پی این و آن خود را حیران مساز.

بیت ۳۳: در یکی گفته که این جمله، یکی‌ است / هر که او دو بیند، اَحْوَل‌مَردَکی‌ است

  • قافیه: یکی‌ است / اَحْوَل‌مَردَکی‌ است

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تمثیل و تشبیه مضمر (مانند کردن اختلاف‌بین میان آیین‌ها به آدم دوبین و لوچ)

  • معنی: در طوماری دیگر ادعا شده بود که سرچشمهٔ تمام این ادیان یکی است و هر کس میان آن‌ها تفرقه و دویی بیند، مانند فرد لوچ (دوبین) خطا می‌بیند.

بیت ۳۴: در یکی گفته که صد یک چون بُوَد / این کی اندیشد؟ مگر مجنون بُوَد

  • قافیه: چون / مجنون

  • ردیف: بُوَد

  • آرایه: استفهام انکاری

  • معنی: در طوماری دیگر آمده بود که چگونه ممکن است صد امر متناقض یک چیز باشند؟ هیچ خردمندی جز فرد دیوانه چنین ادعای ناممکنی را باور نمی‌کند.

بیت ۳۵: هر یکی قولی‌ است ضِدِّ همدگر / چون یکی باشد، یکی زهر و شکر؟

  • قافیه: همدگر / شکر

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تمثیل و تضاد میان «زهر» و «شکر»؛ استفهام انکاری

  • معنی: ادعاهای این راه‌ها با یکدیگر در ستیزند؛ آیا می‌توان پذیرفت که دو چیز ضد هم مانند زهر مهلک و شکر شیرین یکسان باشند؟

بیت ۳۶: تا زِ زهر و از شِکَر درنگذری / کِی ز وحدت، وز یکی، بویی بَری؟

  • قافیه: درنگذری / بَری

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضاد میان «زهر» و «شکر»؛ کنایه («بو بردن» کنایه از ادراک و دریافتن)

  • معنی: تا زمانی که از ظاهر تقابل‌های تلخ و شیرین جهان فراتر نروی، هرگز نخواهی توانست نسیمی از حقیقت وحدت و یگانگی الهی را احساس کنی.

بیت ۳۷: این نَمَط، وین نوع، دَه دفتر و دو / بر نوشت آن دین عیسی را عَدو

  • قافیه: دو / عَدو

  • ردیف: ندارد

  • معنی: به همین شیوه و ترتیب، آن دشمن مکار آیین عیسی (ع) دوازده دفتر و طومار سرشار از تناقض و فتنه‌انگیز را تحریر کرد.

قسمت نظرات برای این شعر غیر فعال است.
خارج می‌شوید؟

برای خروج از سایت اطمینان دارید؟

برای دسترسی باید وارد شوید