جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
تَخلیطِ وزیر، در احکامِ انجیل
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
بیت ۱: ساخت طُوماری به نامِ هر یکی / نقشِ هر طومار، دیگر مَسْلَکی
قافیه: یکی / مَسْلَکی
ردیف: ندارد
معنی: وزیر نیرنگباز به نام هر یک از پیشوایان دوازدهگانه طوماری جداگانه نوشت که آموزهها، شیوه و مسلک هر کدام با دیگری بهکلی تفاوت داشت.
بیت ۲: حُکمهایِ هر یکی نوعی دگر / این خلافِ آن، ز پایان تا به سر
قافیه: دگر / سر
ردیف: ندارد
معنی: احکام و تعالیم هر طومار به شکلی دیگر تنظیم شده بود و از آغاز تا پایان، کاملاً با طومارهای دیگر در تضاد و ناسازگاری بود.
بیت ۳: در یکی راهِ ریاضت را و جُوع / رُکنِ توبه کرده و شرطِ رُجوع
قافیه: جُوع / رُجوع
ردیف: ندارد
معنی: در یکی از طومارها، گرسنگی کشیدن و تحمل ریاضت جسمانی را اساس درستیِ توبه و شرط بازگشت به درگاه الهی قرار داده بود.
بیت ۴: در یکی گفته: ریاضت سود نیست / اندرین رَه، مَخْلَصی جز جُود نیست
قافیه: سود / جُود
ردیف: نیست
معنی: در طوماری دیگر نوشته بود که ریاضت و سختی دادن به تن هیچ ثمری ندارد و تنها راه رهایی و نجات در این سلوک، بخشش و سخاوت است.
بیت ۵: در یکی گفته که جُوع و جُودِ تو / شِرک باشد از تو با معبودِ تو
قافیه: جُود / معبود
ردیف: تو
آرایه: جناس ناقص (شبهجناس) میان «جوع» و «جود»
معنی: در طوماری دیگر آورده بود که اگر گرسنگی و بخشندگی را به توان خودت نسبت دهی، در بندگی معبود دچار شرک و خودبینی شدهای.
بیت ۶: جُز توکّل جز که تسلیمِ تمام / در غم و راحت همه مکرست و دام
قافیه: تمام / دام
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد میان «غم» و «راحت»؛ استعاره در «مکر و دام» دانستن وابستگی به غیر حق
معنی: در تمام حالات، چه به گاه اندوه و چه آسایش، هر عملی جز تسلیم کامل و توکل راستین به خدا، فریبی فتنهانگیز و دامی خطرناک است.
بیت ۷: در یکی گفته که واجب، خدمت است / ور نه، اندیشهٔ توکّل تهمت است
قافیه: خدمت / تهمت
ردیف: است
معنی: در طوماری دیگر سفارش شده بود که وظیفهٔ اصلی سالک گرهگشایی و خدمت به خلق است و بدون خدمتگزاری، ادعای توکل چیزی جز ادعایی بیپایه و نادرست نیست.
بیت ۸: در یکی گفته که امر و نهیهاست / بَهرِ کردن نیست، شرحِ عجزِ ماست
قافیه: نهیهاست / ماست
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد میان «امر» و «نهی»
معنی: در طوماری دیگر عنوان شده بود که احکام و دستورهای شرعی برای توانایی ما بر انجامشان وضع نشدهاند، بلکه آمدهاند تا ناتوانی و بیچارگی انسان را بازگو کنند.
بیت ۹: تا که عجزِ خود ببینیم اندر آن / قدرتِ حق را بدانیم آن زمان
قافیه: آن / زمان
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد میان «عجز» و «قدرت»
معنی: تا از مسیر پیبردن به ناتوانی خویش، در برابر عظمت و توانایی بیپایان خداوند سر تسلیم فرود آوریم و او را به قدرت بشناسیم.
بیت ۱۰: در یکی گفته که عجزِ خود مَبین / کُفرِ نعمت کردن است آن عجز، هین
قافیه: مَبین / هین
ردیف: ندارد
معنی: در طوماری دیگر هشدار داده بود که مبادا لب به ناتوانی بگشایی؛ زیرا عاجز خواندن خود، ناسپاسی در برابر اراده و اختیاری است که خدا به تو بخشیده است.
بیت ۱۱: قدرتِ خود بین، که این قدرت ازوست / قدرتِ تو نعمتِ او دان، که هُوست
قافیه: ازوست / هُوست
ردیف: ندارد
معنی: به نیروی درون خود بنگر و آن را جلوهای از قدرت حق تعالی بدان؛ توانایی تو نعمتی از جانب پروردگار است که به ذات او تعلق دارد.
بیت ۱۲: در یکی گفته کزین دو، بر گذر / بُت بُوَد هر چه بِگُنجد در نظر
قافیه: گذر / نظر
ردیف: ندارد
آرایه: تشبیه بلیغ (مانند کردن تصورات و اوهام به «بُت»)
معنی: در طوماری دیگر گفته بود که از تقابل میان توانایی و ناتوانی فراتر برو؛ زیرا هر مفهوم و باوری که در دایرهٔ عقل و وهم تو بگنجد، چون بتی بازدارنده است.
بیت ۱۳: در یکی گفته: مَکُش این شمع را / کین نظر، چون شمع آمد جمع را
قافیه: شمع / جمع
ردیف: را
آرایه: تشبیه صریح (تشبیه نیروی تفکر و عقل به «شمعِ جمع»)
معنی: در طوماری دیگر دستور داده بود که شعلهٔ عقل و بصیرت را خاموش مکن؛ چرا که همین پرتو استدلال، راهنمای جمع پیروان در مسیر است.
بیت ۱۴: از نظر چون بگذری و از خیال / کُشته باشی نیمشب، شمعِ وصال
قافیه: خیال / وصال
ردیف: ندارد
آرایه: اضافه استعاری («شمع وصال»)
معنی: اگر ادراک و تفکر را نادیده بگیری، درست مانند کسی هستی که در تاریکی نیمهشب، چراغ هدایتکننده به سوی دیدار را خاموش ساخته باشد.
بیت ۱۵: در یکی گفته: بِکُش، باکی مَدار / تا عِوَض بینی نظر را صد هزار
قافیه: مَدار / هزار
ردیف: ندارد
معنی: در طوماری دیگر سفارش شده بود که شمعِ عقل جزئی را بیهیچ باکی فروبنشان، تا به جای این اندک بینش، هزاران پرتو بصیرت باطنی به دست آوری.
بیت ۱۶: که ز کُشتن، شمعِ جان افزون شود / لیلیات از صبرِ تو، مجنون شود
قافیه: افزون / مجنون
ردیف: شود
آرایه: تلمیح به داستان لیلی و مجنون؛ تناقض (پارادوکس) در «افزون شدن نور شمع با کشتن آن»
معنی: زیرا با فرونشاندن عقل جزئی، شعلهٔ روحانی جان فروزانتر میگردد و بردباریات سبب میشود معشوق حقیقی در پی تو درآید.
بیت ۱۷: ترکِ دنیا هر که کرد از زُهدِ خویش / پیش آمد پیشِ او دنیا و بیش
قافیه: خویش / بیش
ردیف: ندارد
آرایه: جناس تام میان «پیش» نخست (فعل روی آوردن) و «پیش» دوم (نزد و مقابل)
معنی: هر کس از سر زهد و بیمیلی راستین دنیا را واگذارد، نعمتهای این جهان با رغبت بیشتری به جانب او روی میآورند.
بیت ۱۸: در یکی گفته که آنچت داد حق / بر تو شیرین کرد در ایجاد، حق
قافیه: داد / ایجاد
ردیف: حق
معنی: در طوماری دیگر نگاشته بود که هر موهبتی را که پروردگار در آفرینش به تو بخشیده، دلپذیر و مطبوع ساخته تا از آن بهرهمند شوی.
بیت ۱۹: بر تو آسان کرد و خوش، آن را بِگیر / خویشتن را در میفکن در زَحیر
قافیه: بِگیر / زَحیر
ردیف: ندارد
معنی: آنچه را که آفریدگار بر تو گوارا و بیرنج قرار داده پی بگیر و بیهوده جسم و جانت را به رنج و مشقتِ دشوار نینداز.
بیت ۲۰: در یکی گفته که بگذار آنِ خود / کآن قبولِ طبعِ تو رَدّست و بَد
قافیه: خود / بَد
ردیف: ندارد
معنی: در طوماری دیگر نوشته بود که از خواستههای هوای نفس چشم بپوش؛ چرا که هر آنچه موافق میل و کشش طبع توست، نزد عقل و حقیقت ناپسند و مردود است.
بیت ۲۱: راههای مختلف آسان شده است / هر یکی را ملّتی، چون جان شده است
قافیه: آسان شده است / جان شده است
ردیف: ندارد (بهجهت ترکیب و ساختار فعلیِ همپیوند)
معنی: راهها و عقاید گوناگون برای پیروانشان ساده و هموار جلوه کرده و هر فرقهای مسلک و کیش خود را از دلوجان گرامی و حق میدارد.
بیت ۲۲: گر مُیَسَّر کردنِ حق، رَه بُدی / هر جهود و گَبْر ازو آگه بُدی
قافیه: رَه بُدی / آگه بُدی
ردیف: ندارد
معنی: اگر ملاک حقانیت و درستیِ راه، آسان بودن کارها میبود، بیتردید هر بیایمان و بتپرستی نیز حقیقت را به آسانی درمییافت.
بیت ۲۳: در یکی گفته: مُیَسَّر آن بُوَد / که حیاتِ دل، غذایِ جان بُوَد
قافیه: آن / جان
ردیف: بُوَد
معنی: در طوماری دیگر تصریح کرده بود که کار واقعاً سهل و سودمند آن است که موجب زندهدلی و تقویت غذای روحانی انسان شود.
بیت ۲۴: هر چه ذوقِ طبع باشد چون گذشت / بَر نه آرد همچو شوره، رَیع و کِشت
قافیه: گذشت / کِشت
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل و تشبیه صریح (تشبیه اعمال هوسمحور به بذرپاشی در زمین نمکزار)
معنی: هر کاری که تنها از سر هوس و طبع خاکی انجام گیرد، پس از سپری شدنش ثمری نخواهد داشت؛ درست مانند زمین شورهزاری که بذری در آن به بار نمینشیند.
بیت ۲۵: جُز پشیمانی نباشد رِيعِ او / جُز خَسارَت بیش نارد بَيعِ او
قافیه: رِيع / بَيع
ردیف: او
آرایه: ترصیع و موازنه؛ مراعات نظیر میان «ریع» (سود) و «بیع» (تجارت)
معنی: بهره و سود حاصل از پیروی هوا و هوس جز ندامت نیست و دادوستد با نفس جز خسران و تباهی چیزی به بار نمیآورد.
بیت ۲۶: آن مُیَسَّر نَبْوَد اندر عاقبت / نامِ او باشد مُعَسَّر، عاقبت
قافیه: مُیَسَّر / مُعَسَّر
ردیف: عاقبت
آرایه: تضاد و جناس مضارع میان «مُیسّر» و «مُعسّر»
معنی: چنین مسیری هرگز در فرجام خویش آسان نخواهد بود، بلکه نام واقعی آن در سرانجام کار، دشواری و بنبست است.
بیت ۲۷: تو مُعَسَّر از مُیَسَّر باز دان / عاقبت بنگر، جمالِ این و آن
قافیه: دان / آن
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد میان «مُعسّر» و «مُیسّر»
معنی: تو باید کار تباه و دشوار را از مسیر آسان و نجاتبخش تشخیص دهی و به عاقبت و چهرهٔ باطنی هر یک چشم بدوزی.
بیت ۲۸: در یکی گفته که اُستادی طلب / عاقبتبینی، نیابی در حَسَب
قافیه: طلب / حَسَب
ردیف: ندارد
معنی: در طوماری دیگر نوشته بود که در این راه باید پیری راهدان را بجویی؛ چرا که بصیرت و عاقبتبینی از طریق اصالت خانوادگی و دودمان حاصل نمیشود.
بیت ۲۹: عاقبت دیدند هر گون ملّتی / لاجَرَم گشتند اسیرِ زَلّتی
قافیه: ملّتی / زَلّتی
ردیف: ندارد
معنی: امتهای پیشین چون بدون رهبر روشنضمیر به تشخیص شخصی خود متکی شدند، ناگزیر در گرداب لغزشها و خطاها گرفتار آمدند.
بیت ۳۰: عاقبتدیدن، نباشد دَستْباف / ور نه کِی بودی ز دینها اختلاف؟
قافیه: دَستْباف / اختلاف
ردیف: ندارد
آرایه: کنایه («دستباف نبودن» کنایه از ساده، رایگان و همگانی نبودن)؛ استفهام انکاری
معنی: تشخیص راه راست و فرجامنگری کاری سهل و دمدستی نیست، وگرنه هرگز اینهمه جنگ و ناسازگاری میان باورها پیش نمیآمد.
بیت ۳۱: در یکی گفته که اُستا هم تویی / زآنکه اُستا را شناسا هم تویی
قافیه: اُستا / شناسا
ردیف: هم تویی
معنی: در طوماری دیگر آورده بود که نیازی به راهبر بیرونی نداری و خودت استاد خویشی؛ زیرا همان شعور توست که باید درستی استاد را تمیز دهد.
بیت ۳۲: مَرد باش و سُخرهٔ مَردان مشو / رُو سَرِ خود گیر و سرگردان مشو
قافیه: مَردان / سرگردان
ردیف: مشو
آرایه: کنایه («سر خود گرفتن» کنایه از استقلال و متکی بودن به خویشتن)
معنی: استوار باش و دنبالهرو و دستاویز دیگران مگرد؛ بر پای خود بایست و بیهوده در پی این و آن خود را حیران مساز.
بیت ۳۳: در یکی گفته که این جمله، یکی است / هر که او دو بیند، اَحْوَلمَردَکی است
قافیه: یکی است / اَحْوَلمَردَکی است
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل و تشبیه مضمر (مانند کردن اختلافبین میان آیینها به آدم دوبین و لوچ)
معنی: در طوماری دیگر ادعا شده بود که سرچشمهٔ تمام این ادیان یکی است و هر کس میان آنها تفرقه و دویی بیند، مانند فرد لوچ (دوبین) خطا میبیند.
بیت ۳۴: در یکی گفته که صد یک چون بُوَد / این کی اندیشد؟ مگر مجنون بُوَد
قافیه: چون / مجنون
ردیف: بُوَد
آرایه: استفهام انکاری
معنی: در طوماری دیگر آمده بود که چگونه ممکن است صد امر متناقض یک چیز باشند؟ هیچ خردمندی جز فرد دیوانه چنین ادعای ناممکنی را باور نمیکند.
بیت ۳۵: هر یکی قولی است ضِدِّ همدگر / چون یکی باشد، یکی زهر و شکر؟
قافیه: همدگر / شکر
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل و تضاد میان «زهر» و «شکر»؛ استفهام انکاری
معنی: ادعاهای این راهها با یکدیگر در ستیزند؛ آیا میتوان پذیرفت که دو چیز ضد هم مانند زهر مهلک و شکر شیرین یکسان باشند؟
بیت ۳۶: تا زِ زهر و از شِکَر درنگذری / کِی ز وحدت، وز یکی، بویی بَری؟
قافیه: درنگذری / بَری
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد میان «زهر» و «شکر»؛ کنایه («بو بردن» کنایه از ادراک و دریافتن)
معنی: تا زمانی که از ظاهر تقابلهای تلخ و شیرین جهان فراتر نروی، هرگز نخواهی توانست نسیمی از حقیقت وحدت و یگانگی الهی را احساس کنی.
بیت ۳۷: این نَمَط، وین نوع، دَه دفتر و دو / بر نوشت آن دین عیسی را عَدو
قافیه: دو / عَدو
ردیف: ندارد
معنی: به همین شیوه و ترتیب، آن دشمن مکار آیین عیسی (ع) دوازده دفتر و طومار سرشار از تناقض و فتنهانگیز را تحریر کرد.