جواب گفتن خرگوش نخچیران را

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 971 تا 991

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : ۱۲ از 34

بیت ۱: گفت : ای یاران مرا مهلت دهید / تا به مکرم از بلا بیرون جهید

• قافیه: دَهید / جَهید

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (دَهید / جَهید).

• معنی: خرگوش گفت: ای دوستان، به من اندکی فرصت دهید تا با چاره‌اندیشی و تدبیر من، همگی از این بلای جانکاه و چنگال شیر رهایی یابید.

بیت ۲: تا امان یابد به مکرم جانتان / ماند این میراث فرزندانتان

• قافیه: جان / فرزندان

• ردیف: ـِتان

• معنی: تا به برکت تدبیر و هوش من جان شما در امان ماند، و این امنیت و نجات همچون میراثی ماندگار برای فرزندان و نسل‌های آینده‌تان بر جای بماند.

بیت ۳: هر پیمبر در میان امتان / همچنین تا مخلصی می خواندشان

• قافیه: اُمَّتان / می‌خواندشان (اشتراک بر پایه هماهنگی «ـان»)

• ردیف: ندارد

• معنی: هر پیامبری نیز در میان قوم و امت خویش، دقیقاً این‌گونه آنان را به سوی جایگاه امن، رهایی و جایگاه نجات فرامی‌خواند.

بیت ۴: کز فلک راه برون شو دیده بود / در نظر چون مردمک پیچیده بود

• قافیه: دیده / پیچیده

• ردیف: بود

• آرایه: تشبیه (تشبیه راهبر و نجات‌بخش به مردمک چشم)، مراعات نظیر (فلک، نظر، دیده، مردمک).

• معنی: زیرا او راه خروج و عروج به سوی آسمان معنا را به چشم دل دیده بود، هرچند که در نگاه افراد ظاهربین، مانند مردمک چشم، خُرد، باریک و پیچیده می‌نمود.

بیت ۵: مردمش چون مردمک دیدند خرد / در بزرگی مردمک ، کس ره نبرد

• قافیه: خُرد / بُرد (در «ره نبرد»)

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس شبه‌اشتقاق و ایهام (مردمش / مردمک)، تضاد (خُرد / بزرگی)، تمثیل (کوچکی ظاهری مردمک دیده در برابر احاطه و وسعت بینایی آن بر جهان).

• معنی: مردمِ غافل او را به چشم تحقیر، کوچک و ناتوان پنداشتند؛ غافل از آنکه هیچ‌کس به عظمت باطنی و وسعت بینش آن مردمک پی نبرد (که تمام جهان پهناور در آن منعکس می‌شود).