اگر دل دلبره، دلبر کدام است؟

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: واژگان «کدام» و «نام» (در مصراع اول، دوم و چهارم).

  • نکته فنی: تکرار کلمه‌ی «کدام» در مصراع اول و چهارم، در دوبیتی‌های بومی و فهلویات مجاز است و به آن «ایطا» گفته نمی‌شود، بلکه نوعی تکرار برای تأکید بر تحیر شاعر است.

• ردیف: واژه «است».

• وزن نهایی: مفاعیلن مفاعیلن فعولن

• نام بحر: هَزَج مُسَدَّس مَحذوف

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: اگر دل دلبره، دلبر کدام است / وگر دلبر دله، دل را چه نام است

• معنی: اگر قلب من همان معشوق است، پس خودِ معشوق کجاست و کدام است؟ (تمایز میان عاشق و معشوق از بین رفته). و اگر معشوق همان قلب من شده است، پس دیگر نام «دل» چه معنایی دارد؟ (هویت عاشق در معشوق گم شده است).

• آرایه‌های ادبی:

  • تکرار (واژه‌آرایی): تکرار هنرمندانه واژه‌های «دل» و «دلبر» که موسیقی درونی کلام را ساخته است.

  • استفهام: پرسش‌های پی‌درپی که نشان‌دهنده‌ی «تحیر» و سرگشتگی عارفانه است (پرسش برای ندانستن نیست، بلکه برای بیان شدت یگانگی است).

  • اشتقاق: میان واژگان «دل» و «دلبر».

بیت ۲: دل و دلبر به هم آمیته وینم / ندونم دل که و دلبر کدام است

• معنی: من عاشق (دل) و معشوق (دلبر) را چنان با یکدیگر آمیخته و یکی‌شده می‌بینم که دیگر نمی‌توانم تشخیص دهم کدام‌یک دلِ عاشق است و کدام‌یک ذاتِ معشوق.

• آرایه‌های ادبی:

  • لف و نشر (ضمنی): اشاره بازگشتی به دل و دلبر که در بیت اول مطرح شد.

  • تضاد (مفهومی): تقابل میان دو هویت (من و او) و حل شدن آن در یگانگی.

  • گویش محلی (فهلوی): استفاده از واژگان «آمیته» (آمیخته)، «وینم» (می‌بینم)، «ندونم» (نمی‌دانم) و «که» (چه کسی/کدام) که مختص سبک خراسانی و زبان‌های ایرانی کهن است.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• وحدت وجود و فنا: اشاره به مرحله‌ای از عرفان که در آن دوگانگی میان «عاشق» و «معشوق» از بین می‌رود و عاشق در معشوق فانی می‌شود.

• تحیر و سرگشتگی: بیان حالت حیرت سالک در مواجهه با یگانگی محض.

• آمیختگی جان و جانان: نفی هویت مستقل برای عاشق در برابر معشوق.