مژده بردن خرگوش سوی نخچیران که شیر در چاه افتاد

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات  1339 تا 1356

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 32 از 34

بیت ۱: چونکه خرگوش از رهایی شاد گشت / سویِ نَخچیران ، دَوان شد تا به دشت

• قافیه: گَشت / دَشت

• ردیف: ندارد

• معنی: هنگامی که خرگوش از بندِ مرگ نجات یافت و غرق شادمانی شد، شتابان و دوان‌دوان به سوی دشت و به دیدار سایر شکارها شتافت.

بیت ۲: شیر را چون دید در چَه ، کُشته‌زار / چرخ می‌زد شادمان تا مَرغزار

• قافیه: کُشته‌زار / مَرغزار

• ردیف: ندارد

• معنی: وقتی شیر را در قعر چاه، نگون‌بخت و در خاک و خون هلاک‌شده دید، از شدت وجد و سرور رقصان و چرخ‌زنان تا میان سبزه و مرغزار پیش رفت.

بیت ۳: دست می‌زد ، چون رَهید از دستِ مرگ / سبز و رَقصان در هوا ، چون شاخ و برگ

• قافیه: مَرگ / بَرگ (شاخ و برگ)

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «دست» اول (دست‌افشانی و کف‌زدن در سماع) و «دست» دوم (چنگال و قدرت صیاد مرگ)، تشبیه (تشبیه رقص و طراوت خرگوش به اهتزاز شاخه و برگ درختان در باد).

• معنی: چون از پنجهٔ مرگ نجات یافته بود، با شادمانی کف می‌زد؛ و درست مانند شاخ و برگِ درختان که با وزش نسیم به رقص درمی‌آیند، با طراوت و سرسبزی در هوا به چرخ و جنبش درآمده بود.

بیت ۴: شاخ و برگ از حَبسِ خاک آزاد شد / سر بَرآوَرد و حَریفِ باد شد

• قافیه: آزاد شد / باد شد

• ردیف: شد

• آرایه: استعاره مصرحه («حبس خاک» استعاره از رویش جوانه از دل تاریکی خاک؛ نماد رهایی روح از تعلقات تن)، تشخیص (هم‌نشین و همدم شدن شاخ و برگ با باد).

• معنی: شاخه و برگ نهال از زندان تنگِ خاک رهایی یافت، از دل تیرگی سر برآورد و همدم و هم‌عنانِ نسیم باد گشت.

بیت ۵: برگ‌ها چون شاخ را بِشکافتَند / تا به بالایِ درخت ، اِشتافتَند

• قافیه: بِشکافتَند / اِشتافتَند

• ردیف: ندارد

• معنی: برگ‌ها و جوانه‌ها چون پوستهٔ شاخسار را شکافتند و روییدند، با شتاب و بالندگی به سوی اوج و بلندای درخت پر کشیدند.

بیت ۶: با زبانِ شَطاهِ شُکرِ خدا / می‌سرایَد هر بَر و بَرگی ، جُدا

• قافیه: خدا / جُدا

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشخیص (تسبیح‌گویی هر برگ با زبان حال و جوانهٔ نوخیز).

• معنی: هر میوه و برگی با زبانِ جوانهٔ نوخیز و شاداب خویش، به تنهایی و با بیانی ویژه، نغمهٔ سپاس و ستایش پروردگار را سر می‌دهد.

بیت ۷: که بِپَروَر اصلِ ما را ذُوالعَطا / تا درخت ، «اِستَغلَظ» آمد «وَاستَوی»

• قافیه: ذُوالعَطا / واستَوی

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۲۹ سوره فتح: «كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِ»).

• معنی: زمزمه می‌کنند که ای پروردگارِ بخشاینده، ریشه و بنیاد وجود ما را بپروران تا این نهال ناتوان، ستبر و استوار گردد و بر پای خود بایستد.

بیت ۸: جان‌هایِ بَسته اَندَر آب و گِل / چون رَهَند از آب و گِل‌ها ، شادْدل

• قافیه: آب و گِل / شادْدل

• ردیف: ندارد

• معنی: ارواح انسانی نیز که در تنگنای این پیکر خاکی و مادی محبوس مانده‌اند، هرگاه از بند این تعلقات مادی نجات یابند، با دلی سرشار از سرور...

بیت ۹: در هوایِ عشقِ حق ، رَقصان شَوَند / همچو قُرصِ بَدر ، بی نُقصان شَوَند

• قافیه: رَقصان شوند / بی نُقصان شوند

• ردیف: شوند

• آرایه: تشبیه (تشبیه تکامل روح سالک پس از رهایی از تعلقات تن به ماه شب چهارده که کامل، درخشان و بی‌نقصان است).

• معنی: ...در اتمسفر و فضای قدسی عشق پروردگار به رقص و وجد درمی‌آیند و همانند ماه شب چهارده، کامل، تابناک و بی‌کاستی می‌گردند.

بیت ۱۰: جِسمِشان ، رَقصان و جان‌ها خود مَپُرس / وآنکه گِردِ جان ، از آنها خود مَپُرس

• قافیه: جان‌ها / آنها

• ردیف: خود مَپُرس

• آرایه: کنایه («خود مپرس» کنایه از وصف‌ناپذیر بودن، فراتر بودن از محدودهٔ ادراک و کلام).

• معنی: کالبد ظاهری‌شان در سماع و چرخش است، اما از وجد و رقص باطنیِ جان‌هایشان مپرس که به زبان نمی‌آید؛ و از آن حقایق و انواری که گردِ روحشان می‌چرخد هیچ مپرس که در قالب واژه‌ها نمی‌گنجد.

بیت ۱۱: شیر را خرگوش در زندان نشاند / نَنگِ شیری کو زِ خرگوشی بِماند

• قافیه: نشاند / بماند

• ردیف: ندارد

• معنی: خرگوشی ضعیف، شیری تنومند را در چاه به بند کشید؛ چه ننگ و شرمساری سنگینی برای شیری که در برابر مکر خرگوشی درمانده و مغلوب گردد!

بیت ۱۲: در چنان نَنگی و آنگه این عَجَب / فَخرِ دین خواهَد که گویندَش لَقَب

• قافیه: عَجَب / لَقَب

• ردیف: ندارد

• آرایه: طعنه و هجو تمثیلی (تضاد میان درماندگی در چنگال نفس و داعیهٔ القاب بلندمرتبه داشتن).

• معنی: با وجود چنین اسارت و شکستی، جای شگفتی است که آن شیر (انسان مغلوب نفس) با وقاحت توقع دارد که به او لقب بلندمرتبه‌ای چون «فخر دین» بدهند!

بیت ۱۳: ای تو شیری در تَکِ این چَه ، فَرد / نَفس چون خرگوش ، خونَت ریخت و خورد

• قافیه: فَرد / خورد

• ردیف: ندارد

• معنی: ای انسانی که در فطرت خویش شیری پیروزمند بودی اما اکنون در ژرفای تاریک چاه طبیعت تنها و سرنگون مانده‌ای، نفس اماره‌ات که همچون خرگوشی ضعیف می‌نمود، با فریب خونت را ریخت و بر تو مسلط شد.

بیت ۱۴: نَفسِ خرگوشَت به صحرا ، در چَرا / تو به قَعرِ این چَهِ چون و چِرا

• قافیه: چَرا (چریدن و کامرانی) / چون‌وچِرا (جدال عقلی و پرسشگری)

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس تام میان «چَرا» و «چِرا»، تضاد (صحرا / قعر چاه)، کنایه («چون و چرا» کنایه از شک‌ها، وسوسه‌ها و جدال‌های عقل جزوی).

• معنی: نفسِ خرگوش‌صفت تو آزادانه در صحرای جهان به لذت‌جویی و چریدن سرگرم است، در حالی که خودت در عمق تاریک چاهِ اوهام، جدال‌های عقلی و چون‌وچراها محبوس مانده‌ای.

بیت ۱۵: سویِ نَخچیران دوید این شیرگیر / کَابشِروا یا قَومِ إِذ جاءَ البَشیر

• قافیه: شیرگیر / البشیر

• ردیف: ندارد

• آرایه: تضمین و تلمیع (به کار بردن عبارت عربی «ابشروا یا قوم إذ جاء البشیر»، مژده باد ای قوم که پیام‌آور شادمانی آمد؛ تلمیح به داستان یوسف و بشارت پیراهن).

• معنی: این خرگوشِ شیرافکن به سوی جانوران بیشه دوید و فریاد برآورد: ای قوم مژده باد بر شما، چرا که پیام‌آور فتح و رهایی فرارسید!

بیت ۱۶: مُژده مُژده ، ای گروهِ عِیش‌ساز / کان سَگِ دوزَخ ، به دوزَخ رفت باز

• قافیه: عِیش‌ساز / باز

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره مصرحه («سگ دوزخ» استعاره از شیر درنده / نفس سرکش؛ «دوزخ» استعاره از قعر تاریک چاه).

• معنی: مژده باد بر شما ای جمعی که اینک روزگار شادمانی و امن شماست؛ زیرا آن سگ دوزخی سرانجام به همان دوزخِ هلاکت خویش واژگون گشت.

بیت ۱۷: مُژده مُژده کان عَدُوِّ جان‌ها / کَند قَهرِ خالِقَش ، دَندان‌ها

• قافیه: جان‌ها / دندان‌ها

• ردیف: ندارد

• آرایه: کنایه («دندان کندن» کنایه از بی‌اثر کردن سلاح، خلع قدرت و سلب توان آسیب‌رسانی).

• معنی: شادباش باد که هیبت و قهر پروردگار، دندان‌های تیزِ آن دشمن غارتگر جان‌ها را برکند و قدرت هلاک را از او گرفت.

بیت ۱۸: آنکه از پَنجه ، بَسی سَرها بکوفت / همچو خَس ، جاروبِ مرگَش هم برُفت

• قافیه: بکوفت / برُفت

• ردیف: ندارد

• آرایه: تشبیه مرکب (تشبیه هلاکت شیر درنده به خس و خاشاکی که با جاروی مرگ روبیده و محو می‌شود)، اضافه تشبیهی (جاروب مرگ).

• معنی: آن ستمگری که با ضربت پنجه‌اش سرهای بی‌شماری را در هم کوبیده بود، سرانجام خودش مانند تکه‌ای خاشاک، توسط جاروی مرگ برچیده و نابود شد.