امروز تو را دسترس فردا نیست

۱) تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: فردا، سودا، شیدا، پیدا.

• ردیف: نیست.

• وزن: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فـَعل

• نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

تحلیل بیت اول

متن: امروز تو را دسترس فردا نیست / واندیشهٔ فردات به جز سودا نیست

۱. خط عروضی (تلفظی)

اِم-رو-زِ تُ-را دَس-تـَ-رَ-سِ فَر-دا نیست وان-دی-شـِ-یِ فَر-دات بـِ-جُز سَو-دا نیست

۲. تقطیع هجایی

• مصراع اول: اِم (—) رو (—) زِ (U) / تُ (U) را (—) دَس (—) تـَ (U) / رَ (U) سِ (U) فَر (—) دا (—) / نیست (— U)

• مصراع دوم: وان (—) دی (—) شـِ (U) / یـِ (U) فَر (—) دات (— U) / بـِ (U) جُز (—) سَو (—) دا (—) / نیست (— U)

۳. ارکان عروضی

• مصراع اول: مفعولُ (— — U) / مفاعیلُ (U — — U) / مفاعیلُ (U — — U) / فـَع (—)

• مصراع دوم: مفعولُ (— — U) / مفاعیلُ (U — — U) / مفاعیلن (U — — —) / فـَع (—)

۴. وزن نهایی و نام بحر

• وزن: مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فـَعل

• نام بحر: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

۵. نکات فنی (اختیارات)

• هجای کشیده: واژه «نیست» در انتهای هر دو مصراع هجای کشیده است که در انتهای رکن آخر، به صورت (— U) یا (— —) محسوب می‌شود اما در وزن رباعی، هجای اضافی آخر نادیده گرفته شده و رکن آخر «فـَع» (—) یا «فـَعَل» (U —) تلقی می‌گردد.

• حذف همزه: در واژه «واندیشه»، همزه ماقبل مصوت حذف شده و نون به واو متصل گشته است (و + اندیشه = واندیشه).

• اختیار تسکین: در مصراع دوم، رکن سوم «مفاعیلن» (— — — U) شده است که به دلیل جایز بودن تبدیل دو هجای کوتاه به یک بلند در وزن رباعی است.

تحلیل بیت دوم

متن: ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست / کاین باقی عمر را بها پیدا نیست

۱. خط عروضی (تلفظی)

ضا-یـِع مَ-کُن این دَم اَر دِ-لَت شِی-دا نیست کـِین با-قی-یِ عُم-ر را بـَ-ها پـِی-دا نیست

۲. تقطیع هجایی

• مصراع اول: ضا (—) یـِع (—) مَ (U) / کُن (—) این (—) دَم (—) / اَر (—) دِ (U) لَت (—) / شِی (—) دا (—) / نیست (— U)

• مصراع دوم: کـِین (—) با (—) قی (—) / یِ (U) عُم (—) ر (U) / را (—) بَ (U) ها (—) / پـِی (—) دا (—) / نیست (— U)

۳. ارکان عروضی

• مصراع اول: مفعولُ (— — U) / مفاعیلن (U — — —) / مفعولُ (— — U) / فـَع (—)

• مصراع دوم: مفعولن (— — —) / مفاعیلُ (U — — U) / مفاعیلن (U — — —) / فـَع (—)

۴. نکات فنی (اختیارات)

• تسکین در رکن اول: در مصراع چهارم، «کاین باقی» به صورت (— — —) تلفظ شده که رکن «مفعولُ» را به «مفعولن» تبدیل کرده است (اختیار وزنی تسکین).

• هجای کشیده در وسط: واژه «عمر» (— U) یک هجای کشیده در وسط مصراع است که حرف ساکن دوم (ر) به عنوان یک هجای کوتاه (U) در تقطیع لحاظ شده است (عُم + ر).

• اشباع: ضمه در انتهای «باقیِ» (باقی-یِ) به صورت مصوت بلند تلفظ نمی‌شود و هجای کوتاه باقی می‌ماند تا با وزن تطبیق یابد.

۲) تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

• بیت ۱: امروز تو را دسترس فردا نیست / واندیشهٔ فردات به جز سودا نیست

  • معنی: تو در زمانِ حال هیچ‌گونه تسلط و دسترسی به آینده (فردا) نداری؛ بنابراین غرق شدن در افکار و نگرانی‌های مربوط به آینده، چیزی جز خیالی باطل و آشفتگیِ ذهنی نیست.

  • آرایه‌های ادبی:

    • تضاد: تقابل میان واژگان «امروز» و «فردا» برای تأکید بر شکاف میان حال و آینده.

    • مجاز: «دسترس» مجاز از قدرتِ تصرف، مالکیت و اطمینان.

    • اشتقاق: تناسب میان «فردا» و «فردات».

• بیت ۲: ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست / کاین باقی عمر را بها پیدا نیست

  • معنی: لحظه‌ی اکنون را بیهوده از دست نده، حتی اگر در شور و حالِ عاشقی نیستی؛ چرا که برای زمانِ باقی‌مانده از زندگی نمی‌توان قیمتی تعیین کرد و ارزش آن فراتر از حدِ تصور است.

  • آرایه‌های ادبی:

    • کنایه: «بها پیدا نبودن» کنایه از ارزشمند بودنِ بی‌حد و حصر و نایاب بودنِ فرصتِ زندگی.

    • واج‌آرایی: تکرار صامت‌های «د» و «ن» که ضرب‌آهنگی بیدارباش‌گونه به بیت بخشیده است.

    • حقیقت و مجاز: «دم» در معنای لحظه و زمانِ کوتاه (مستعار از زمان حال).

۳) مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• مضامین شعر:

  • نفیِ پیوند با آینده‌ی نامعلوم و موهوم.

  • لزومِ صیانت از لحظه‌ی نقد (دم‌نیمتی).

  • بی‌بدیل بودن و تکرارناپذیریِ فرصتِ حیات.

  • رهایی از سوداهای ذهنی و خیالاتِ دور و دراز.