ته که ناخوانده‌ای علم سماوات

۱) تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: واژگان «سماوات»، «خرابات» و «هیهات».

• ردیف: ندارد.

• وزن نهایی: مفاعیلن مفاعیلن فعولن

• نام بحر: هزج مسدّس محذوف

۲) تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: تِه که ناخوانده‌ای علمِ سماوات / تِه که نابُرده‌ای رَه در خرابات

معنی: ای تویی که از دانش‌های آسمانی و حقایق الهی بی‌بهره‌ای و آن‌ها را فرانگرفته‌ای، و ای کسی که راهی به خرابات (مقام فنای فی‌الله و رهایی از خویشتن) نیافته‌ای و سلوک نکرده‌ای.

آرایه‌های ادبی:

• گویش محلی (فهلوی): کاربرد واژهٔ «تِه» به جای «تو» که نشانگر سبک عراقی و گویش‌های مرکزی ایران است.

• تضاد: میان «سماوات» (آسمان‌ها و عوالم بالا) و «خرابات» (که به لحاظ واژگانی تداعی‌گر ویرانه و زمین است) تقابل وجود دارد.

• استعاره/مجاز: «خرابات» در اصطلاح عرفانی استعاره از محلِ پاک‌بازی، رهایی از ریا و جایگاهِ محوِ انانیت است.

• مراعات نظیر: تناسب میان «خواندن» و «علم».

بیت ۲: تِه که سود و زیانِ خود ندانی / به یاران کی رسی؟ هیهات! هیهات!

معنی: تویی که هنوز در بندِ سود و زیان دنیوی هستی (یا حتی مصلحت حقیقی روحِ خود را تشخیص نمی‌دهی)، چگونه انتظار داری که به جمعِ واصلان و دوستانِ حقیقی حق ملحق شوی؟ این وصال بسیار دور و بعید است.

آرایه‌های ادبی:

• تضاد: میان دو واژهٔ «سود» و «زیان».

• استفهام انکاری: عبارت «به یاران کی رسی؟» پرسشی است که پاسخ آن منفی است؛ یعنی هرگز نخواهی رسید.

• تکرار (تکریر): تکرار واژهٔ «هیهات» برای تأکید بر دوری و ناممکن بودنِ امر.

• کنایه: «به یاران رسیدن» کنایه از نیل به مقامِ قرب الهی و هم‌نشینی با اولیاءالله است.

۳) مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• شرطِ سلوک: لزوم آگاهی از حقایق ملکوتی (علم سماوات) و تجربهٔ عملیِ فنا (خرابات).

• نفیِ نادانی: نکوهشِ جهل نسبت به خویشتن و حقیقتِ وجود.

• صعوبتِ راه: تأکید بر دشواری و ناممکن بودنِ وصال برای ناآگاهان.

• خودشناسی: پیوندِ میانِ شناختِ سود و زیانِ واقعی با رسیدن به کمال.