جلال‌الدین محمد بلخی

جلال‌الدین محمد بل...

جلال‌الدین محمد بلخی

مولانا

دنبال کننده 15

صفحه شخصی
 اضافت کردن آدم آن زلت را به خویش

اضافت کردن آدم آن زلت را به خویش

 اضافت کردن آدم آن زلت را به خویش
1
کَردِ ما و کَردِ حق ، هر دو ببینکَردِ ما را هست دان ، پیداست این
2
گر نباشد فِعلِ خلق اندر میانپس مگو کس را چرا کردی چنان ؟
3
خَلقِ حق ، افعالِ ما را موجِد استفِعلِ ما ، آثارِ خَلقِ ایزد است
4
ناطقی ، یا حرف بیند یا غَرَضکِی شود یک دم محیطِ دو عَرَض ؟
5
گر به معنی رفت ، شد غافل زِ حرفپیش و پس یک دم نبیند هیچ کس
6
آن زمان که پیش بینی ، آن زمانتو پَسِ خود کِی ببینی ، این بدان
7
چون محیطِ حرف و معنی نیست جانچون بُوَد جان ، خالقِ این هر دو آن ؟
8
حق ، محیطِ هر دو آمد ای پسروانَدارَد کارش از کارِ دِگر
9
گفت شیطان که «بِما اَغوَیتَنی»کرد فِعلِ خود نهان ، دیوِ دَنی
10
گفت آدم که «ظَلَمنا نَفسَنا»او زِ فِعلِ حق نَبُد غافل چو ما
11
در گُنه ، او از ادب پنهانش کردزِ گُنه بر خود زدن ، او بَر بُخوَرد
12
بعدِ توبه گفتش : ای آدم نه منآفریدم در تو آن جُرم و مِحَن ؟
13
نه که تقدیر و قضایِ من بُد آنچون به وقتِ عُذر کردی آن نهان ؟
14
گفت : ترسیدم ادب نَگذاشتمگفت : من هم پاسِ آنت داشتم
15
هر که آرد حُرمت ، او حُرمت بَرَدهر که آرد قند ، لَوزینه بَرَد
16
«طَیِّبات» از بهرِ که ؟ «لِلطَّیِّبین»یار را خوَش کن ، بَرَنجان و ببین
17
یک مِثال ای دل پِیِ فَرقی بیارتا بدانی جَبر را از اختیار
18
دست ، کان لَرزان بُوَد از اِرتِعاشو آنکه دستی را تو لَرزانی زِ جاش
19
هر دو جُنبش ، آفریدهٔ حق شناسلیک ، نتوان کرد این ، با آن قِیاس
20
زین پشیمانی که لَرزانیدَنَشچون پشیمان نیست مَردِ مُرتَعِش
21
بحثِ عقل است این ، چه بَعث ! ای حیله‌گرتا ضعیفی رَه بَرَد آنجا مگر
22
بحثِ عقلی ، گر دُر و مرجان بُوَدآن دِگر باشد که بحثِ جان بُوَد
23
بحثِ جان ، اندر مقامی دیگر استبادهٔ جان را ، قَوامی دیگر است
24
آن زمان که بحثِ عقلی ، ساز بوداین عُمَر با بُوالحَکَم ، همراز بود
25
چون عُمَر از عقل آمد سویِ جانبُوالحَکَم ، بُوجَهل شد در بحثِ آن
26
سویِ حِس و سویِ عقل ، او کامل استگر چه خود نسبت به جان ، او جاهل است
27
بحثِ عقل و حِس ، اَثَر دان یا سبببحثِ جانی ، یا عجب ، یا بُوالعَجَب
28
ضَوءِ جان آمد ، نَمانَد ای مُستَضیلازم و ملزوم و نافی مُقتَضی
29
ز آنکه بینا را نورش بازِغ استاز دلیلِ چون عصا ، بس فارغ است
بر مبنای نسخه مُصَحَّحِ نیکلسون - نام حکایت : آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر : فرستاده‌ای از سوی امپراتور روم به دیدار عمر، خلیفه دوم، فرستاده شد. او پس از طی کردن راه‌های دور و دراز و پرپیچ‌وخم، به سرزمین مسلمانان رسید و سراغ قصر و بارگاه خلیفه را گرفت. به او پاسخ دادند: «عمر قصری ندارد؛ قصر واقعی او روح روشن و پاک اوست و خودش در خانه‌ای بسیار ساده زندگی می‌کند. ای فرستاده، در حالی که پرده‌ای بر چشمانت افتاده و مانع دیدن حقیقت می‌شود، چگونه می‌خواهی قصر باطنی او را ببینی؟» فرستاده روم در جست‌وجوی عمر برآمد تا اینکه سرانجام زنی بادیه‌نشین به او گفت که عمر زیر سایه درخت خرمایی استراحت کرده است. فرستاده به آنجا نزدیک شد، اما دیگر نتوانست جلوتر برود؛ زیرا شکوه و هیبت عمر ناگهان دلش را فرا گرفته بود...
+
+
+

وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

بحر: رمل مسدّس محذوف

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1480 تا 1508

نام حکایت :  آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر

بخش : 5 از 8

بیت ۱: کَردِ ما و کَردِ حق ، هر دو ببین / کَردِ ما را هست دان ، پیداست این

  • قافیه: ببین / این

  • ردیف: ندارد

  • معنی: کردار و فعل ما (انسان‌ها) و فعل پروردگار را هر دو با هم بنگر؛ کردار و اختیار ما را موجود و واقعی بدان، چرا که این امری آشکار و بدیهی است.

بیت ۲: گر نباشد فِعلِ خلق اندر میان / پس مگو کس را چرا کردی چنان ؟

  • قافیه: میان / چنان

  • ردیف: ندارد

  • معنی: اگر فعل و اختیار مخلوقات در میان نباشد، پس به هیچ کس اعتراض مکن و نپرس که «چرا چنین یا چنان کردی؟» (زیرا سرزنش و بازخواست تنها بر پایهٔ اختیار معنا دارد).

بیت ۳: خَلقِ حق ، افعالِ ما را موجِد است / فِعلِ ما ، آثارِ خَلقِ ایزد است

  • قافیه: موجِد / ایزَد

  • ردیف: است

  • آرایه: تضاد و تقابل کلامی (اشاره به نظریه «الْأَمْرُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ»؛ خلق از خدا و کسب فعل از بنده).

  • معنی: آفرینش و قدرت پروردگار پدیدآورندهٔ افعال ماست، و کردار ما نتیجه و اثر قدرت آفرینش خداوند است.

بیت ۴: ناطقی ، یا حرف بیند یا غَرَض / کِی شود یک دم محیطِ دو عَرَض ؟

  • قافیه: غَرَض / عَرَض

  • ردیف: ندارد

  • معنی: انسانِ سخن‌گو در یک لحظه یا به لفظ و حرف توجه می‌کند و یا به مقصود و معنای سخن؛ او چگونه می‌تواند در یک آن بر هر دو جنبه احاطه داشته باشد؟

بیت ۵: گر به معنی رفت ، شد غافل زِ حرف / پیش و پس یک دم نبیند هیچ کس

  • قافیه: حَرف / (مقفی به توازن وزنی)

  • ردیف: ندارد

  • معنی: اگر ذهن او متوجه معنا شود، از صورتِ لفظ و حروف غافل می‌ماند؛ هیچ انسانی نمی‌تواند در یک لحظه هم پیش روی خود را ببیند و هم پشت سرش را.

بیت ۶: آن زمان که پیش بینی ، آن زمان / تو پَسِ خود کِی ببینی ، این بدان

  • قافیه: آن زمان / این بدان

  • ردیف: ندارد

  • معنی: در همان لحظه‌ای که به روبه‌روی خود می‌نگری، چگونه می‌توانی پشت سر خویش را ببینی؟ این محدودیتِ بشر را نیک بدان.

بیت ۷: چون محیطِ حرف و معنی نیست جان / چون بُوَد جان ، خالقِ این هر دو آن ؟

  • قافیه: جان / آن

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: برهان فلسفی و کلامی (استنتاج عدم خالقیتِ مطلق برای انسان بر پایهٔ محدودیت احاطهٔ علمی او).

  • معنی: هنگامی که روح و ذهن انسان حتی نمی‌تواند در یک لحظه بر لفظ و معنای سخن خویش احاطه یابد، پس چگونه ممکن است جانِ آدمی آفرینندهٔ مستقل این هر دو باشد؟

بیت ۸: حق ، محیطِ هر دو آمد ای پسر / وانَدارَد کارش از کارِ دِگر

  • قافیه: پِسَر / دِگَر

  • ردیف: ندارد

  • معنی: ای فرزند، تنها پروردگار است که بر هر دو ساحت (ظاهر و باطن، لفظ و معنا، خلق و کسب) احاطهٔ کامل دارد و هیچ کاری او را از پرداختن به کار دیگر بازنمی‌دارد.

بیت ۹: گفت شیطان که «بِما اَغوَیتَنی» / کرد فِعلِ خود نهان ، دیوِ دَنی

  • قافیه: اَغوَیتَنی / دَنی

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۱۶ سوره اعراف: «قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ»).

  • معنی: ابلیس در مقام بهانه‌جویی و جبرگرایی گفت: «پروردگارا، به سبب آنکه مرا گمراه کردی...»؛ آن دیوِ فرومایه با این سخن، تقصیر و فعل اختیاری خود را پنهان ساخت.

بیت ۱۰: گفت آدم که «ظَلَمنا نَفسَنا» / او زِ فِعلِ حق نَبُد غافل چو ما

  • قافیه: نَفسَنا / ما

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۲۳ سوره اعراف: «رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا»)، تقابل ادبِ آدم در برابر گستاخی ابلیس.

  • معنی: اما حضرت آدم (ع) گفت: «پروردگارا ما بر خویشتن ستم کردیم»؛ او همچون ما انسان‌های سطحی‌نگر از نقش و مشیت حق بی‌خبر نبود...

بیت ۱۱: در گُنه ، او از ادب پنهانش کرد / زِ گُنه بر خود زدن ، او بَر بُخوَرد

  • قافیه: پنهانش کرد / بر بخورد

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: جناس تام میان «بَر» اول (خویشتن / خود) و «بَر» دوم (ثمره، میوه و سود بردن).

  • معنی: ...بلکه در مقام استغفار، از روی نهایت ادب و بندگی، تقدیر الهی را پوشیده داشت (به خدا نسبت نداد) و با به گردن گرفتن خطا، ثمره و سودِ بخشش و تقرب را چشید.

بیت ۱۲: بعدِ توبه گفتش : ای آدم نه من / آفریدم در تو آن جُرم و مِحَن ؟

  • قافیه: مَن / مِحَن

  • ردیف: ندارد

  • معنی: پس از پذیرش توبه، خداوند به او خطاب فرمود: ای آدم، آیا من نبودم که زمینهٔ آن خطا و رنج را در سرشت تو آفریدم؟

بیت ۱۳: نه که تقدیر و قضایِ من بُد آن / چون به وقتِ عُذر کردی آن نهان ؟

  • قافیه: آن / نهان

  • ردیف: ندارد

  • معنی: آیا آن رخداد بر پایهٔ تقدیر و قضای من نبود؟ پس چرا هنگام عذرخواهی و توبه، سهم تقدیر مرا پنهان کردی و همه را بر گردن خود گرفتی؟

بیت ۱۴: گفت : ترسیدم ادب نَگذاشتم / گفت : من هم پاسِ آنت داشتم

  • قافیه: نَگذاشتم / داشتم

  • ردیف: ندارد

  • معنی: آدم عرض کرد: از عظمت تو بیم داشتم و ادب بندگی را فرو نگذاشتم؛ خداوند فرمود: من نیز حرمت و پاداش آن ادب تو را پاس داشتم و گرامی شمردم.

بیت ۱۵: هر که آرد حُرمت ، او حُرمت بَرَد / هر که آرد قند ، لَوزینه بَرَد

  • قافیه: حُرمت بَرَد / لَوزینه بَرَد

  • ردیف: بَرَد

  • آرایه: ارسال‌المثل («هر که آرد قند لوزینه برد»؛ هر کس نیکی و ادب پیشکش کند، پاداشی شیرین‌تر و ارزشمندتر دریافت می‌کند).

  • معنی: هر انسانی که ادب و احترام به جا آورد، بزرگواری و احترام می‌بیند؛ درست مانند کسی که قند هدیه می‌آورد و در عوض شیرینی بادام و پسته (لوزینه) تحویل می‌گیرد.

بیت ۱۶: «طَیِّبات» از بهرِ که ؟ «لِلطَّیِّبین» / یار را خوَش کن ، بَرَنجان و ببین

  • قافیه: لِلطَّیِّبین / ببین

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۲۶ سوره نور: «وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ»).

  • معنی: پاکیزه‌ها و نیکی‌ها از آنِ کیست؟ ویژهٔ پاکیزگان و نیکوکاران؛ پس با ادب دلِ محبوب (خداوند) را شاد کن، یا اگر جرئت داری او را برنجان و فرجامش را ببین!

بیت ۱۷: یک مِثال ای دل پِیِ فَرقی بیار / تا بدانی جَبر را از اختیار

  • قافیه: بیار / اختیار

  • ردیف: ندارد

  • معنی: ای دل، برای روشن شدن تفاوت این دو مقوله، یک نمونه و مثال روشن بیاور تا مرز میان جبر و اختیار را به درستی بازشناسی.

بیت ۱۸: دست ، کان لَرزان بُوَد از اِرتِعاش / و آنکه دستی را تو لَرزانی زِ جاش

  • قافیه: اِرتِعاش / زِ جاش

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تمثیل مشهور کلامی و فلسفی مولانا برای اثبات وجدانی اختیار («لرزش دست مرتعش در برابر لرزاندن ارادی دست»).

  • معنی: دستی را بنگر که به سبب بیماری رعشه و لرزش بی‌اختیار می‌لرزد، و آن را با دستی مقایسه کن که تو خودت به ارادهٔ خویش از جایش تکان می‌دهی و می‌لرزانی.

بیت ۱۹: هر دو جُنبش ، آفریدهٔ حق شناس / لیک ، نتوان کرد این ، با آن قِیاس

  • قافیه: شِناس / قِیاس

  • ردیف: ندارد

  • معنی: هر دو حرکت و جنبش را آفریدهٔ قدرت پروردگار بدان؛ اما به هیچ وجه نمی‌توان این حرکت ارادی را با آن لرزش غیرارادی برابر دانست و قیاس کرد.

بیت ۲۰: زین پشیمانی که لَرزانیدَنَش / چون پشیمان نیست مَردِ مُرتَعِش

  • قافیه: لَرزانیدَنَش / مُرتَعِش

  • ردیف: ندارد

  • معنی: زیرا تو از لرزاندنِ ارادی دستت ممکن است پشیمان شوی، در حالی که مردِ مبتلا به بیماری رعشه هرگز از لرزش بی‌اختیار دست خود احساس ندامت و پشیمانی نمی‌کند.

بیت ۲۱: بحثِ عقل است این ، چه بَعث ! ای حیله‌گر / تا ضعیفی رَه بَرَد آنجا مگر

  • قافیه: حیله‌گر / مگر

  • ردیف: ندارد

  • معنی: این استدلال‌ها در ساحتِ بحث و جدل عقلی است؛ ای عقلِ نکته‌سنج، این گفت‌وگو چه انگیزه و هدفی دارد؟ جز آنکه ذهنِ ضعیف و مبتدی از طریق این تمثیل‌ها به حقیقت راه یابد.

بیت ۲۲: بحثِ عقلی ، گر دُر و مرجان بُوَد / آن دِگر باشد که بحثِ جان بُوَد

  • قافیه: مَرجان / جان

  • ردیف: بُوَد

  • آرایه: تضاد مفهومی (تمایز میان استدلال عقل جزوی و شهود باطنی جان).

  • معنی: استدلال‌های عقلی حتی اگر در ظاهر همانند مروارید و مرجان درخشان و ارزشمند باشند، مقوله‌ای کاملاً جدا از شهود و گفت‌وگوی روحانیِ جان‌اند.

بیت ۲۳: بحثِ جان ، اندر مقامی دیگر است / بادهٔ جان را ، قَوامی دیگر است

  • قافیه: دیگر / دیگر

  • ردیف: است

  • آرایه: اضافه استعاری («بادهٔ جان»؛ تشبیه معرفت شهودی به شرابی که غلظت و مستی متفاوتی دارد).

  • معنی: گفت‌وگو و ادراکِ جان در مرتبه‌ای بس والاتر جریان دارد، و شرابِ معرفتِ روحانی را غلظت، مستی و قوامی دیگرگونه است.

بیت ۲۴: آن زمان که بحثِ عقلی ، ساز بود / این عُمَر با بُوالحَکَم ، همراز بود

  • قافیه: ساز / همراز

  • ردیف: بود

  • آرایه: تلمیح تاریخی (اشاره به کنیهٔ پیشین ابوجهل که در میان قریش به سبب هوش مادی و سیاست «ابوالحکم» نامیده می‌شد).

  • معنی: در روزگاری که تنها استدلال عقل مادی و دنیوی رواج داشت، عمر با ابوالحکم (ابوجهل) هم‌فکر و همراز بود.

بیت ۲۵: چون عُمَر از عقل آمد سویِ جان / بُوالحَکَم ، بُوجَهل شد در بحثِ آن

  • قافیه: جان / آن

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: تضاد و تلمیح تاریخی (دگرگونی لقب «ابوالحکم» به «ابوجهل» در پرتو نور نبوت و ساحت جان).

  • معنی: اما هنگامی که عمر از تنگنای عقل جزوی به ساحت نورانیِ جان و ایمان قدم گذاشت، همان «ابوالحکم» در درک این مرتبه به «ابوجهل» تبدیل شد.

بیت ۲۶: سویِ حِس و سویِ عقل ، او کامل است / گر چه خود نسبت به جان ، او جاهل است

  • قافیه: کامِل / جاهِل

  • ردیف: است

  • آرایه: تضاد (کامل / جاهل).

  • معنی: ابوجهل در محاسبات حسی و تدابیر عقل معاش انسانی کامل و کاردان است، اگرچه در مقایسه با ساحت روح و معرفت قدسی کاملاً نادان و جاهل به شمار می‌آید.

بیت ۲۷: بحثِ عقل و حِس ، اَثَر دان یا سبب / بحثِ جانی ، یا عجب ، یا بُوالعَجَب

  • قافیه: سَبَب / بُوالعَجَب

  • ردیف: ندارد

  • معنی: گفت‌وگوهای حسی و عقلی همگی در زنجیرهٔ علت و معلول (اثر و سبب) محدودند؛ اما کشف و شهودِ روحانی فراتر از این قوانین، شگفت‌انگیز و اعجاب‌آور است.

بیت ۲۸: ضَوءِ جان آمد ، نَمانَد ای مُستَضی / لازم و ملزوم و نافی مُقتَضی

  • قافیه: مُستَضی / مُقتَضی

  • ردیف: ندارد

  • آرایه: مراعات نظیر اصطلاحات منطق و فلسفه (لازم، ملزوم، نافی، مقتضی) در تقابل با نور اشراق («ضوء جان»).

  • معنی: ای جویندهٔ روشنایی (مستضی)، هنگامی که نورِ جان بتابد، دیگر جایی برای قواعد خشک منطقی نظیر لازم و ملزوم و علت و مقتضی باقی نمی‌ماند.

بیت ۲۹: ز آنکه بینا را نورش بازِغ است / از دلیلِ چون عصا ، بس فارغ است

  • قافیه: بازِغ / فارِغ

  • ردیف: است

  • آرایه: تشبیه تمثیلی مشهور («پای استدلالیان چوبین بود»؛ تشبیه دلیل عقلی به عصای نابینایان در برابر نور مستقیم بینایی).

  • معنی: زیرا برای انسانی که چشم بصیرتش گشوده و نور حقیقت بر او تابان (بازغ) است، دیگر نیازی به عصای استدلال‌های عقلی نیست و از آن بی‌نیاز است.

قسمت نظرات برای این شعر غیر فعال است.
خارج می‌شوید؟

برای خروج از سایت اطمینان دارید؟

برای دسترسی باید وارد شوید