جلالالدین محمد بل...
مولانا
دنبال کننده 15
اضافت کردن آدم آن زلت را به خویش
وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
بحر: رمل مسدّس محذوف
مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1480 تا 1508
نام حکایت : آمدن رسول روم تا امیرالمومنین (رض) و دیدن او ، کرامات عمر
بخش : 5 از 8
بیت ۱: کَردِ ما و کَردِ حق ، هر دو ببین / کَردِ ما را هست دان ، پیداست این
قافیه: ببین / این
ردیف: ندارد
معنی: کردار و فعل ما (انسانها) و فعل پروردگار را هر دو با هم بنگر؛ کردار و اختیار ما را موجود و واقعی بدان، چرا که این امری آشکار و بدیهی است.
بیت ۲: گر نباشد فِعلِ خلق اندر میان / پس مگو کس را چرا کردی چنان ؟
قافیه: میان / چنان
ردیف: ندارد
معنی: اگر فعل و اختیار مخلوقات در میان نباشد، پس به هیچ کس اعتراض مکن و نپرس که «چرا چنین یا چنان کردی؟» (زیرا سرزنش و بازخواست تنها بر پایهٔ اختیار معنا دارد).
بیت ۳: خَلقِ حق ، افعالِ ما را موجِد است / فِعلِ ما ، آثارِ خَلقِ ایزد است
قافیه: موجِد / ایزَد
ردیف: است
آرایه: تضاد و تقابل کلامی (اشاره به نظریه «الْأَمْرُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ»؛ خلق از خدا و کسب فعل از بنده).
معنی: آفرینش و قدرت پروردگار پدیدآورندهٔ افعال ماست، و کردار ما نتیجه و اثر قدرت آفرینش خداوند است.
بیت ۴: ناطقی ، یا حرف بیند یا غَرَض / کِی شود یک دم محیطِ دو عَرَض ؟
قافیه: غَرَض / عَرَض
ردیف: ندارد
معنی: انسانِ سخنگو در یک لحظه یا به لفظ و حرف توجه میکند و یا به مقصود و معنای سخن؛ او چگونه میتواند در یک آن بر هر دو جنبه احاطه داشته باشد؟
بیت ۵: گر به معنی رفت ، شد غافل زِ حرف / پیش و پس یک دم نبیند هیچ کس
قافیه: حَرف / (مقفی به توازن وزنی)
ردیف: ندارد
معنی: اگر ذهن او متوجه معنا شود، از صورتِ لفظ و حروف غافل میماند؛ هیچ انسانی نمیتواند در یک لحظه هم پیش روی خود را ببیند و هم پشت سرش را.
بیت ۶: آن زمان که پیش بینی ، آن زمان / تو پَسِ خود کِی ببینی ، این بدان
قافیه: آن زمان / این بدان
ردیف: ندارد
معنی: در همان لحظهای که به روبهروی خود مینگری، چگونه میتوانی پشت سر خویش را ببینی؟ این محدودیتِ بشر را نیک بدان.
بیت ۷: چون محیطِ حرف و معنی نیست جان / چون بُوَد جان ، خالقِ این هر دو آن ؟
قافیه: جان / آن
ردیف: ندارد
آرایه: برهان فلسفی و کلامی (استنتاج عدم خالقیتِ مطلق برای انسان بر پایهٔ محدودیت احاطهٔ علمی او).
معنی: هنگامی که روح و ذهن انسان حتی نمیتواند در یک لحظه بر لفظ و معنای سخن خویش احاطه یابد، پس چگونه ممکن است جانِ آدمی آفرینندهٔ مستقل این هر دو باشد؟
بیت ۸: حق ، محیطِ هر دو آمد ای پسر / وانَدارَد کارش از کارِ دِگر
قافیه: پِسَر / دِگَر
ردیف: ندارد
معنی: ای فرزند، تنها پروردگار است که بر هر دو ساحت (ظاهر و باطن، لفظ و معنا، خلق و کسب) احاطهٔ کامل دارد و هیچ کاری او را از پرداختن به کار دیگر بازنمیدارد.
بیت ۹: گفت شیطان که «بِما اَغوَیتَنی» / کرد فِعلِ خود نهان ، دیوِ دَنی
قافیه: اَغوَیتَنی / دَنی
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۱۶ سوره اعراف: «قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ»).
معنی: ابلیس در مقام بهانهجویی و جبرگرایی گفت: «پروردگارا، به سبب آنکه مرا گمراه کردی...»؛ آن دیوِ فرومایه با این سخن، تقصیر و فعل اختیاری خود را پنهان ساخت.
بیت ۱۰: گفت آدم که «ظَلَمنا نَفسَنا» / او زِ فِعلِ حق نَبُد غافل چو ما
قافیه: نَفسَنا / ما
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۲۳ سوره اعراف: «رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا»)، تقابل ادبِ آدم در برابر گستاخی ابلیس.
معنی: اما حضرت آدم (ع) گفت: «پروردگارا ما بر خویشتن ستم کردیم»؛ او همچون ما انسانهای سطحینگر از نقش و مشیت حق بیخبر نبود...
بیت ۱۱: در گُنه ، او از ادب پنهانش کرد / زِ گُنه بر خود زدن ، او بَر بُخوَرد
قافیه: پنهانش کرد / بر بخورد
ردیف: ندارد
آرایه: جناس تام میان «بَر» اول (خویشتن / خود) و «بَر» دوم (ثمره، میوه و سود بردن).
معنی: ...بلکه در مقام استغفار، از روی نهایت ادب و بندگی، تقدیر الهی را پوشیده داشت (به خدا نسبت نداد) و با به گردن گرفتن خطا، ثمره و سودِ بخشش و تقرب را چشید.
بیت ۱۲: بعدِ توبه گفتش : ای آدم نه من / آفریدم در تو آن جُرم و مِحَن ؟
قافیه: مَن / مِحَن
ردیف: ندارد
معنی: پس از پذیرش توبه، خداوند به او خطاب فرمود: ای آدم، آیا من نبودم که زمینهٔ آن خطا و رنج را در سرشت تو آفریدم؟
بیت ۱۳: نه که تقدیر و قضایِ من بُد آن / چون به وقتِ عُذر کردی آن نهان ؟
قافیه: آن / نهان
ردیف: ندارد
معنی: آیا آن رخداد بر پایهٔ تقدیر و قضای من نبود؟ پس چرا هنگام عذرخواهی و توبه، سهم تقدیر مرا پنهان کردی و همه را بر گردن خود گرفتی؟
بیت ۱۴: گفت : ترسیدم ادب نَگذاشتم / گفت : من هم پاسِ آنت داشتم
قافیه: نَگذاشتم / داشتم
ردیف: ندارد
معنی: آدم عرض کرد: از عظمت تو بیم داشتم و ادب بندگی را فرو نگذاشتم؛ خداوند فرمود: من نیز حرمت و پاداش آن ادب تو را پاس داشتم و گرامی شمردم.
بیت ۱۵: هر که آرد حُرمت ، او حُرمت بَرَد / هر که آرد قند ، لَوزینه بَرَد
قافیه: حُرمت بَرَد / لَوزینه بَرَد
ردیف: بَرَد
آرایه: ارسالالمثل («هر که آرد قند لوزینه برد»؛ هر کس نیکی و ادب پیشکش کند، پاداشی شیرینتر و ارزشمندتر دریافت میکند).
معنی: هر انسانی که ادب و احترام به جا آورد، بزرگواری و احترام میبیند؛ درست مانند کسی که قند هدیه میآورد و در عوض شیرینی بادام و پسته (لوزینه) تحویل میگیرد.
بیت ۱۶: «طَیِّبات» از بهرِ که ؟ «لِلطَّیِّبین» / یار را خوَش کن ، بَرَنجان و ببین
قافیه: لِلطَّیِّبین / ببین
ردیف: ندارد
آرایه: تضمین و تلمیح (اشاره به آیه ۲۶ سوره نور: «وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ»).
معنی: پاکیزهها و نیکیها از آنِ کیست؟ ویژهٔ پاکیزگان و نیکوکاران؛ پس با ادب دلِ محبوب (خداوند) را شاد کن، یا اگر جرئت داری او را برنجان و فرجامش را ببین!
بیت ۱۷: یک مِثال ای دل پِیِ فَرقی بیار / تا بدانی جَبر را از اختیار
قافیه: بیار / اختیار
ردیف: ندارد
معنی: ای دل، برای روشن شدن تفاوت این دو مقوله، یک نمونه و مثال روشن بیاور تا مرز میان جبر و اختیار را به درستی بازشناسی.
بیت ۱۸: دست ، کان لَرزان بُوَد از اِرتِعاش / و آنکه دستی را تو لَرزانی زِ جاش
قافیه: اِرتِعاش / زِ جاش
ردیف: ندارد
آرایه: تمثیل مشهور کلامی و فلسفی مولانا برای اثبات وجدانی اختیار («لرزش دست مرتعش در برابر لرزاندن ارادی دست»).
معنی: دستی را بنگر که به سبب بیماری رعشه و لرزش بیاختیار میلرزد، و آن را با دستی مقایسه کن که تو خودت به ارادهٔ خویش از جایش تکان میدهی و میلرزانی.
بیت ۱۹: هر دو جُنبش ، آفریدهٔ حق شناس / لیک ، نتوان کرد این ، با آن قِیاس
قافیه: شِناس / قِیاس
ردیف: ندارد
معنی: هر دو حرکت و جنبش را آفریدهٔ قدرت پروردگار بدان؛ اما به هیچ وجه نمیتوان این حرکت ارادی را با آن لرزش غیرارادی برابر دانست و قیاس کرد.
بیت ۲۰: زین پشیمانی که لَرزانیدَنَش / چون پشیمان نیست مَردِ مُرتَعِش
قافیه: لَرزانیدَنَش / مُرتَعِش
ردیف: ندارد
معنی: زیرا تو از لرزاندنِ ارادی دستت ممکن است پشیمان شوی، در حالی که مردِ مبتلا به بیماری رعشه هرگز از لرزش بیاختیار دست خود احساس ندامت و پشیمانی نمیکند.
بیت ۲۱: بحثِ عقل است این ، چه بَعث ! ای حیلهگر / تا ضعیفی رَه بَرَد آنجا مگر
قافیه: حیلهگر / مگر
ردیف: ندارد
معنی: این استدلالها در ساحتِ بحث و جدل عقلی است؛ ای عقلِ نکتهسنج، این گفتوگو چه انگیزه و هدفی دارد؟ جز آنکه ذهنِ ضعیف و مبتدی از طریق این تمثیلها به حقیقت راه یابد.
بیت ۲۲: بحثِ عقلی ، گر دُر و مرجان بُوَد / آن دِگر باشد که بحثِ جان بُوَد
قافیه: مَرجان / جان
ردیف: بُوَد
آرایه: تضاد مفهومی (تمایز میان استدلال عقل جزوی و شهود باطنی جان).
معنی: استدلالهای عقلی حتی اگر در ظاهر همانند مروارید و مرجان درخشان و ارزشمند باشند، مقولهای کاملاً جدا از شهود و گفتوگوی روحانیِ جاناند.
بیت ۲۳: بحثِ جان ، اندر مقامی دیگر است / بادهٔ جان را ، قَوامی دیگر است
قافیه: دیگر / دیگر
ردیف: است
آرایه: اضافه استعاری («بادهٔ جان»؛ تشبیه معرفت شهودی به شرابی که غلظت و مستی متفاوتی دارد).
معنی: گفتوگو و ادراکِ جان در مرتبهای بس والاتر جریان دارد، و شرابِ معرفتِ روحانی را غلظت، مستی و قوامی دیگرگونه است.
بیت ۲۴: آن زمان که بحثِ عقلی ، ساز بود / این عُمَر با بُوالحَکَم ، همراز بود
قافیه: ساز / همراز
ردیف: بود
آرایه: تلمیح تاریخی (اشاره به کنیهٔ پیشین ابوجهل که در میان قریش به سبب هوش مادی و سیاست «ابوالحکم» نامیده میشد).
معنی: در روزگاری که تنها استدلال عقل مادی و دنیوی رواج داشت، عمر با ابوالحکم (ابوجهل) همفکر و همراز بود.
بیت ۲۵: چون عُمَر از عقل آمد سویِ جان / بُوالحَکَم ، بُوجَهل شد در بحثِ آن
قافیه: جان / آن
ردیف: ندارد
آرایه: تضاد و تلمیح تاریخی (دگرگونی لقب «ابوالحکم» به «ابوجهل» در پرتو نور نبوت و ساحت جان).
معنی: اما هنگامی که عمر از تنگنای عقل جزوی به ساحت نورانیِ جان و ایمان قدم گذاشت، همان «ابوالحکم» در درک این مرتبه به «ابوجهل» تبدیل شد.
بیت ۲۶: سویِ حِس و سویِ عقل ، او کامل است / گر چه خود نسبت به جان ، او جاهل است
قافیه: کامِل / جاهِل
ردیف: است
آرایه: تضاد (کامل / جاهل).
معنی: ابوجهل در محاسبات حسی و تدابیر عقل معاش انسانی کامل و کاردان است، اگرچه در مقایسه با ساحت روح و معرفت قدسی کاملاً نادان و جاهل به شمار میآید.
بیت ۲۷: بحثِ عقل و حِس ، اَثَر دان یا سبب / بحثِ جانی ، یا عجب ، یا بُوالعَجَب
قافیه: سَبَب / بُوالعَجَب
ردیف: ندارد
معنی: گفتوگوهای حسی و عقلی همگی در زنجیرهٔ علت و معلول (اثر و سبب) محدودند؛ اما کشف و شهودِ روحانی فراتر از این قوانین، شگفتانگیز و اعجابآور است.
بیت ۲۸: ضَوءِ جان آمد ، نَمانَد ای مُستَضی / لازم و ملزوم و نافی مُقتَضی
قافیه: مُستَضی / مُقتَضی
ردیف: ندارد
آرایه: مراعات نظیر اصطلاحات منطق و فلسفه (لازم، ملزوم، نافی، مقتضی) در تقابل با نور اشراق («ضوء جان»).
معنی: ای جویندهٔ روشنایی (مستضی)، هنگامی که نورِ جان بتابد، دیگر جایی برای قواعد خشک منطقی نظیر لازم و ملزوم و علت و مقتضی باقی نمیماند.
بیت ۲۹: ز آنکه بینا را نورش بازِغ است / از دلیلِ چون عصا ، بس فارغ است
قافیه: بازِغ / فارِغ
ردیف: است
آرایه: تشبیه تمثیلی مشهور («پای استدلالیان چوبین بود»؛ تشبیه دلیل عقلی به عصای نابینایان در برابر نور مستقیم بینایی).
معنی: زیرا برای انسانی که چشم بصیرتش گشوده و نور حقیقت بر او تابان (بازغ) است، دیگر نیازی به عصای استدلالهای عقلی نیست و از آن بینیاز است.