هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: زیبا، بالا، آرا.

• ردیف: است مرا.

• وزن نهایی: مفعولُ مفاعیلن مفاعیلن فعل

• بحر: بحر هزج مثمن اخرب مقبوض محذوف (وزن رباعی)

تحلیل بیت اول

هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا

۱. خط عروضی: مصرع اول: هَر چَن دِ کِ رَن گُ بو یِ زی باس تِ مَ را مصرع دوم: چون لا لِ رُ خُ چُ سَر وِ با لاس تِ مَ را

۲. تقطیع هجایی: مصرع اول: — — U / U — U — / U — — / — (۱۳ هجا) مصرع دوم: — — U / U — U — / U — — / — (۱۳ هجا)

۳. ارکان عروضی: مفعولُ / مفاعلن / مفاعیلُ / فعل

۴. نکات فنی (اختیارات):

• حذف نون ساکن: در کلمه‌ی «چند»، نون بعد از مصوت کوتاه است، پس باقی می‌ماند. اما در «چون»، نون بعد از مصوت بلند است که طبق قاعده باید حذف شود (چو).

• تبدیل هجای کشیده: کلمه «زیباست» (زی‌ باسـ + ت)؛ هجای «باسـ» کشیده است که به هجای بلند + کوتاه (— U) تبدیل شده و «ت» به هجای بعد منتقل گشته است.

• ابدال: در رکن دوم (مفاعلن به‌جای مفاعیلُ)، اختیار وزنی ابدال صورت گرفته که در رباعی کاملاً رایج است.

تحلیل بیت دوم

معلوم نشد که در طرب‌خانهٔ خاک نقاش ازل بهر چه آراست مرا

۱. خط عروضی: مصرع اول: مَع لو م نَ شُد کِ دَر طَ رَب خا نِ یِ خاک مصرع دوم: نَق قا شِ اَ زَل بَه رِ چِ آ راس تِ مَ را

۲. تقطیع هجایی: مصرع اول: — — U / U — U — / U — — U / — U (۱۴ هجا با احتساب کشیده آخر) مصرع دوم: — — U / U — U — / U — — / —

۳. ارکان عروضی: مفعولُ / مفاعلن / مفاعیلُ / فعل

۴. نکات فنی (اختیارات):

• هجای کشیده در پایان: کلمه‌ی «خاک» در انتهای مصرع اول هجای کشیده است، هجای کشیده در انتهای وزن به صورت «— U» (بلند + کوتاه) محاسبه می‌شود.

• تشریک (همزه): در کلمه‌ی «آراست»، همزه آغازین مصوت بلند محسوب شده و با صامت قبل ترکیب نمی‌شود.

• تسکین: در برخی خوانش‌های رباعی، دو هجای کوتاه می‌توانند معادل یک هجای بلند (—) قرار گیرند که در اینجا در رکن دوم دیده می‌شود.

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا / چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا

• معنی: اگرچه من از ظاهری آراسته و نیکو برخوردار هستم و چهره‌ام همچون گل لاله شاداب و قامتم مانند درخت سرو، بلند و کشیده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: «لاله‌رخ» (تشبیه درون‌واژه‌ای) و «چو سرو» (تشبیه صریح) که بر کمال زیبایی جسمانی دلالت دارد.

  • مراعات نظیر: میان واژگان «رنگ»، «بو»، «لاله» و «سرو» که همگی از اجزای طبیعت و بوستان هستند.

  • کنایه: «بالا» کنایه از قد و قامت انسان.

بیت ۲: معلوم نشد که در طرب‌خانهٔ خاک / نقاش ازل بهر چه آراست مرا

• معنی: اما با تمام این زیبایی‌ها، برای من روشن نشد که در این جهان که بسان عشرت‌کده‌ای گذراست، آفریدگار ازلی به چه مقصودی مرا خلق کرده و به این زیورها آراسته است.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «طرب‌خانه خاک» استعاره مکنیه و مصرحه از دنیای فانی که در عین فریبندگی، زودگذر است.

  • تلمیح: «نقاش ازل» اشاره به قدرت پروردگار و صفت «باری» و «مصور» بودن خداوند در آفرینش.

  • تضاد/پارادوکس: تضاد میان ظاهر آراسته و زیبا با سرگشتگی و بی‌خبری از فلسفه وجودی.

  • تناسب: میان «نقاش» و «آراستن».

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• حیرت و سرگشتگی: بازتاب پرسش‌های بنیادین فیلسوفانه درباره چرایی خلقت.

• فلسفه آفرینش: تردید در غایت و هدف نهایی حضور انسان در جهان ماده.

• ناپایداری: تأکید بر تضاد میان کمال جسمانی و بی‌ثباتی جایگاه انسان در «طرب‌خانه خاک».