ما مست شراب جان فزاییم

تحلیل ساختاری و فنی

• قافیه: جان‌فزاییم، گره‌گشاییم، گنج‌هاییم، ماییم، درآییم، دعاییم، سراییم، نماییم، صفاییم، خداییم، جان، عاشقان، جهان، روان، نهان، صوفیان، جاودان، مغان، روان، بیان، طناز، برانداز، باز، جانباز، آواز، اهواز، می‌ساز، راز، برآمد، دهر، کنج‌ها، عصا، صفا، ما، خدا، غم، مسلم، جم، یکدم، کردم، در دم، مرهم، شبنم، محرم، فغان، بوستان، سایبان، میان، نشان، نکته‌دان، روان.

• ردیف: در بخش نخست و بیت ترجیع، ضمیر متصل «ـیم» (هستیم) نقش ردیف را دارد. در سایر بندها ردیف‌های متفاوتی نظیر «گفت»، «را»، «کن» و غیره دیده می‌شود یا برخی بندها بدون ردیف هستند.

وزن نهایی: مفعول مفاعلن فعولن

نام بحر: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

بیت: ما مست شراب جان‌فزاییم / سرخوش ز می گره‌گشاییم

۱. خط عروضی: مـا مَسـتِ شَـرا بِ جـان فَـزای یـیم سَر خُش زِ مِ یِ گِ رِه گُـشـای یـیم

۲. تقطیع هجایی:

— — U / U — U — / U — —

— — U / U — U — / U — —

تحلیل معنایی و مفهومی بیت به بیت

بیت ۱: ما مست شراب جان فزاییم / سرخوش ز می گره گشاییم

• معنی: ما از باده‌ای که به جان صفا و نیرو می‌بخشد مست هستیم و از شرابی که گره‌های دشوار هستی را می‌گشاید، شادمان و سرخوشیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره مصرحه: «شراب» و «می» استعاره از عشق الهی و معرفت شهودی.

  • کنایه: «گره‌گشا» کنایه از حل‌کننده مشکلات عقلانی و موانع سلوک.

بیت ۲: در کنج شرابخانه گنجی است / ما طالب گنج کنجهاییم

• معنی: در گوشه خلوت میکده (مقام فنا)، گنجی (حقیقت الهی) نهفته است و ما خواستار آن برترین گنجی هستیم که در این گوشه‌های دنج یافت می‌شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: جناس میان «گنج» و «کنج».

  • تکرار: تکرار واژه‌های «گنج» و «کنج» برای تأکید بر ارزش شهود در خلوت.

بیت ۳: آنها که هوای می ندارند / زنهار گمان مبر که ماییم

• معنی: آگاه باش و هرگز تصور نکن کسانی که شوق این باده عرفانی را در سر ندارند، از زمره ما هستند؛ ما راه خود را از زاهدان خشک جدا کرده‌ایم.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «هوای می داشتن» کنایه از اشتیاق به سیر و سلوک عرفانی.

  • تضاد: تضاد ضمنی میان «ما» (عاشقان) و «آن‌ها» (بی‌خبران).

بیت ۴: هر جا که صراحیی ز جامی است / گر جان طلبد درآ درآییم

• معنی: در هر مقامی که نشانی از تجلی و جام معرفت باشد، اگر بهای دریافت آن نثار کردن جان باشد، ما با شتاب به آنجا وارد می‌شویم.

• آرایه‌های ادبی:

  • تناسب (مراعات نظیر): میان «صراحی» و «جام».

  • تکرار: واژه «درآ» برای بیان کثرت اشتیاق.

بیت ۵: تا حاصل ما ز می درآید / برداشته دست در دعاییم

• معنی: برای اینکه نتیجه و بهره ما از این باده (عشق) حاصل شود، همواره دست به دعا برداشته و در حال تضرع هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «دست برداشتن» کنایه از دعا و نیایش.

  • مجاز: «می» مجاز از احوالات عرفانی.

بیت ۶: تا ما گل روی دوست دیدیم / چون بلبل مست می سراییم

• معنی: از زمانی که زیبایی چهره محبوب حقیقی را مشاهده کردیم، مانند بلبلی که در فصل گل نغمه‌خوانی می‌کند، ما نیز مستانه سرشار از شور و ترانه‌ایم.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه شاعر (ما) به «بلبل مست».

  • استعاره: «گل روی دوست» استعاره از تجلی جمال الهی.

بیت ۷: ما گوهر نور ذات پاکیم / روشن سخنی است می نماییم

• معنی: ما بخشی از نور ذات پاک پروردگار هستیم (اشاره به نظریه وحدت وجود)؛ این سخنی آشکار و روشن است که ما آن را ابراز می‌کنیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه بلیغ: «گوهر نور ذات» نسبت دادن حقیقت انسان به نور الهی.

  • ایهام: «روشن» هم به معنی واضح و هم متناسب با واژه «نور».

بیت ۸ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا» (اشتقاق و شبه‌اشتقاق).

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

بیت ۹: ساقی سخن از می مغان گفت / دل چون بشنید ترک جان گفت

• معنی: هنگامی که پیر و مرشد (ساقی) درباره باده کهن عرفانی سخن گفت، دل من با شنیدن آن، آماده جان‌فشانی و رهایی از تعلقات دنیوی شد.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «ساقی» استعاره از پیر یا واسطه فیض.

  • کنایه: «ترک جان گفتن» کنایه از ایثار و جان‌بازی در راه عشق.

بیت ۱۰: یک جرعه می و هزار معنی / از عشق به گوش عاشقان گفت

• معنی: ساقی تنها با بخشیدن جرعه‌ای از آن باده، حقایق و معانی بی‌شماری از اسرار عشق را در گوش جان عاشقان زمزمه کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «یک» و «هزار».

  • اغراق: بیان «هزار معنی» در «یک جرعه» برای نشان دادن قدرت عشق.

بیت ۱۱: وز گردش جام حسن ساقی / با ما غم و شادی جهان گفت

• معنی: به واسطه چرخش جام زیبایی‌های پیر و مرشد (تجلیات الهی)، حقیقت غم و شادی‌های گذرا و اعتباری این جهان برای ما آشکار گشت.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان واژه‌های «غم» و «شادی».

  • استعاره: «گردش جام» استعاره از استمرار تجلیات و فیوضات معنوی.

بیت ۱۲: نارسته هنوز دار منصور / عشق آمد و عقل را روان گفت

• معنی: پیش از آنکه ماجرای بر دار آویختن حلاج (منصور) پیش آید، عشق پدیدار گشت و فرمانِ رفتن (نابودی) عقل مصلحت‌اندیش را صادر کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به داستان حسین بن منصور حلاج و بر دار شدن او در راه عشق.

  • تشخیص (آدم‌نمایی): نسبت دادن فعل «گفتن» به «عشق».

بیت ۱۳: دوش از سر بی‌خودی و مستی / پیرم سخن از می نهان گفت

• معنی: شب گذشته در اوج حیرت و مستی عرفانی، مرشد و پیر من درباره رازهای سرپوشیده و باده پنهانی معرفت با من سخن گفت.

• آرایه‌های ادبی:

  • مجاز: «دوش» (دیشب) مجاز از زمان خلوت و مناجات با حق.

  • کنایه: «بی‌خودی» کنایه از مقام فنا و رهایی از منیت.

بیت ۱۴: دل چون بشنید نام می را / می‌خواست به رغم صوفیان گفت

• معنی: هنگامی که دل من نام باده عشق را شنید، با وجود مخالفت صوفیان ظاهر‌پرست، تمایل پیدا کرد که از اسرار آن سخن بگوید.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «به رغم» کنایه از برخلاف میل و برای شکستن کبرِ مدعیان.

  • مجاز: «دل» مجاز از حقیقت وجودی انسان (عاشق).

بیت ۱۵ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا».

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

بیت ۱۶: ساقی بشکن خمار جان را / دریاب حیات جاودان را

• معنی: ای ساقی (مرشد)، با بخشیدن جرعه‌ای از معرفت، رنج و خستگی جان ما را از میان ببر و با این کار، زندگی ابدی را به ما هدیه کن.

• آرایه‌های ادبی:

  • اضافه استعاری: «خمار جان» (جان به انسانی تشبیه شده که خمار است).

  • تضاد: میان «خمار» (رنج) و «حیات جاودان» (سعادت ابدی).

بیت ۱۷: کین یک دوسه روز عمر باقی است / از دست مده می مغان را

• معنی: از آنجا که فرصت زندگی در این دنیا بسیار کوتاه و زودگذر است، این زمانِ باقی‌مانده را غنیمت بشمار و باده حقیقت را رها نکن.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «یک دو سه روز» کنایه از کوتاهی عمر.

  • نماد: «می مغان» نماد معرفت ناب و اصیلِ به دور از ریا.

بیت ۱۸: وان دم که تهی شود صراحی / بفروش به جرعه‌ای جهان را

• معنی: و آن لحظه‌ای که ظرف وجودت از تعلقات خالی شد، تمام دنیا و مافیها را بده تا تنها جرعه‌ای از شراب وصل نصیبت شود.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «فروختن جهان» کنایه از بی‌ارزشی مادیات در برابر معنویات.

  • مراعات نظیر: میان «تهی»، «صراحی» و «جرعه».

بیت ۱۹: در فصل بهار و موسم گل / بی عشق مدار عاشقان را

• معنی: در روزگار شکوفایی و تجلی جمال حق (بهار معرفت)، مبادا که عاشقان را از نعمت عشق بی‌بهره بگذاری.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «فصل بهار» و «موسم گل» استعاره از دوران آمادگی دل برای پذیرش نور حق.

  • اشتقاق: میان «عشق» و «عاشقان».

بیت ۲۰: ای آنکه نخوانده‌ای تو هرگز / از لوح درون خط روان را

• معنی: ای کسی که هرگز به درون خود نگریسته‌ای و درس‌های روان و ساده‌ای را که بر صفحه دلت نگاشته شده، مطالعه نکرده‌ای (اشاره به معرفت نفس).

• آرایه‌های ادبی:

  • اضافه تشبیهی: «لوح درون» (درون به لوح و تخته‌سیاه تشبیه شده است).

  • کنایه: «خط روان» کنایه از حقایق فطری و بدیهی الهی.

بیت ۲۱: فردا که بپرسش اندر آرند / در مجلس حشر صوفیان را

• معنی: در روز قیامت که صوفیان و مدعیان طریقت را برای بازخواست و پرسش از اعمالشان در پیشگاه عدل الهی حاضر می‌کنند.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «بپرسش اندر آوردن» کنایه از حساب‌کشی و محاکمه در روز جزا.

  • تلمیح: اشاره به عقاید دینی درباره روز حشر و قیامت.

بیت ۲۲: ما مست شراب جام ساقی / گوییم حدیث این بیان را

• معنی: در آن روز، ما که از باده معرفت ساقی (خداوند) مست هستیم، حقیقت این حال و مقام خود را بازگو خواهیم کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «جام ساقی» استعاره از فیض الهی.

  • مراعات نظیر: میان «مست»، «شراب»، «جام» و «ساقی».

بیت ۲۳ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا».

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

بیت ۲۴: ای دلبر ماهروی طناز / برقع ز جمال خود برانداز

• معنی: ای معشوق زیباروی و دلربا، نقاب از چهره برگیر و جمال بی‌مثال خود را بر ما آشکار ساز.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «دلبر ماهروی» استعاره از حضرت حق.

  • کنایه: «برقع برانداختن» کنایه از تجلی و آشکار کردن حقیقت.

بیت ۲۵: تا دیده ز پرتو جمالت / چون جام جهان نما کنم باز

• معنی: تا از تابش نور زیبایی تو، چشم بصیرت من مانند جام جهان‌نما (جام جم) شود و حقایق عالم را در آن مشاهده کنم.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه چشم (دیده) به «جام جهان‌نما».

  • تلمیح: اشاره به جام افسانه‌ای جمشید که اسطرلاب عالم‌نما بود.

بیت ۲۶: ما زنده به بوی جام عشقیم / در مجلس عاشقان جانباز

• معنی: حیات ما وابسته به شمیم و عطر باده عشق است و در محفل کسانی حضور داریم که جان خود را فدای راه معشوق کرده‌اند.

• آرایه‌های ادبی:

  • مجاز: «بو» مجاز از اندک اثری یا نسیمی از جانب معشوق.

  • اشتقاق: میان «عشق» و «عاشقان».

بیت ۲۷: با طوطی عقل خویش همدم / با بلبل عشق خود هم آواز

• معنی: در حالی که با نیروی عقل (در مقام تدبیر) همراه هستیم، با بلبلِ شیدایِ عشقِ خویش نیز هم‌نوا و هم‌سراییم (جمع بین ظاهر و باطن).

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «طوطی عقل» و «بلبل عشق» (تشخیص و استعاره برای قوای درونی).

  • تضاد: تقابل میان «عقل» و «عشق».

بیت ۲۸: ای بلبل خوش نوا سرودی / آهنگ حجاز گیر و اهواز

• معنی: ای نغمه‌خوان خوش‌صدا (خطاب به نفسِ عاشق یا مطرب)، نغمه‌ای در گوشه‌های موسیقی حجاز و اهواز آغاز کن.

• آرایه‌های ادبی:

  • ایهام: «حجاز» و «اهواز» نام مکان‌هایی هستند که در موسیقی قدیم نام پرده‌ها و مقام‌های موسیقی نیز بوده‌اند.

  • مراعات نظیر: میان «نوا»، «سرود»، «آهنگ» و مقامات موسیقی.

بیت ۲۹: با عود بسای عود می سوز / با چنگ بساز و چنگ می‌ساز

• معنی: با نوای ساز عود، بخورِ عود را بسوزان (ترکیب موسیقی و بوی خوش) و با ساز چنگ همراه شو و چاره‌ای برای حال ما بساز.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس تام: میان «عود» (ساز) و «عود» (ماده خوشبو)؛ همچنین میان «چنگ» (ساز) و «چنگ» (دست).

  • جناس اشتقاق: میان «بساز» و «می‌ساز».

بیت ۳۰: چون نیست درین زمانه ما را / با صوفی بی‌صفا دمی راز

• معنی: از آنجا که در این روزگار، ما هیچ سخن پنهانی و همدلی‌ای با صوفیان ریاکار و ناپاک نداریم (پس به موسیقی و وجد پناه می‌بریم).

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «صوفی بی‌صفا» و ادعای صوفی‌گری (پارادوکس رفتاری).

  • کنایه: «راز نداشتن» کنایه از بیگانگی و دوری جُستن.

بیت ۳۱ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا».

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

بیت ۳۲: دوش از سر خم صدا برآمد / جوش از می جانفزا برآمد

• معنی: دیشب از درون خُم (نماد کثرت که به وحدت می‌رسد) بانگی برخاست و شراب زندگی‌بخش به جوش و خروش آمد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص: نسبت دادن «صدا برآمدن» به «خُم».

  • استعاره: «خُم» و «می» استعاره از غلیان عشق و وجد عرفانی در قلب سالک.

بیت ۳۳: زان جوش به گوش خاک در دهر / نی رست و به صد نوا برآمد

• معنی: از اثر آن جوشش معنوی، در تمام جهان حتی از دل خاک خشک، نی (عاشق نالان) رویید و با آوازهای گوناگون شروع به نالیدن کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشخیص: نسبت دادن «گوش» به «خاک».

  • مراعات نظیر: میان «نی»، «نوا» و «صدا».

بیت ۳۴: در حوصلهٔ جهان نگنجد / چون گنج ز کنجها برآمد

• معنی: زمانی که آن حقیقت الهی (گنج) از خلوت‌گاه‌ها آشکار گشت، ظرفیت و گنجایش این جهان مادی تاب تحمل آن را نداشت.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «گنج» و «کنج».

  • اغراق: بیان عظمت تجلی الهی که در عالم نمی‌گنجد.

بیت ۳۵: حقا که ز قدرت همو بود / کاژدر شد و از عصا برآمد

• معنی: سوگند به حق که آن قدرت الهی بود که در معجزه موسی ظاهر گشت و عصای چوبی را به اژدها تبدیل کرد.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به معجزه عصای حضرت موسی (ع).

  • تضاد: میان «عصا» (جسم بی‌جان) و «اژدها» (موجود جاندار).

بیت ۳۶: ای رند شراب‌خواره امروز / می ده که ز می صفا برآمد

• معنی: ای رندِ پاک‌باخته، امروز باده معرفت را بنوشان، زیرا از اثر این مستی، صفا و پاکی در جان ما پدیدار گشته است.

• آرایه‌های ادبی:

  • اشتقاق: میان «شراب‌خواره»، «می» و «می».

  • پارادوکس: «صفا برآمدن از می» (در ظاهر باده مایه تیرگی عقل است اما در عرفان مایه روشنایی جان).

بیت ۳۷: چندان که تو شرح عشق کردی / گرد تو ز گرد ما برآمد

• معنی: هر چقدر که تو از اوصاف عشق سخن گفتی، هستیِ مجازی ما (گرد ما) در برابر شکوه تو ناچیز گشت و از میان رفت.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس تام: میان «گرد» (پیرامون) و «گرد» (غبار و هستی ناچیز).

  • کنایه: «گرد برآمدن» کنایه از نابودی و فنا شدن.

بیت ۳۸: شکرانهٔ آنکه صوفی امروز / خود را شد و از خدا برآمد

• معنی: به شکرانه این‌که صوفیِ سالک امروز از خودپرستی رها شد و در وجود خداوند به بقا رسید (فنای فی‌الله).

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «خود» و «خدا».

  • کنایه: «از خدا برآمدن» کنایه از رسیدن به مقام بقا بعد از فنا.

بیت ۳۹ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا».

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

بیت ۴۰: زین پیش که از جهان پرغم / جستیم وفا نشد مسلم

• معنی: پیش از این هرچه در این دنیای آمیخته به اندوه به دنبال وفاداری و پایداری گشتیم، چیزی نصیبمان نشد و این خواسته محقق نگردید.

• آرایه‌های ادبی:

  • تضاد: میان «جستن» و «نشدن» (نیافتن).

  • صفت هنری: «جهان پرغم» برای توصیف دنیای مادی.

بیت ۴۱: چون ملکت جم نماند جاوید / می نوش به یاد ملکت جم

• معنی: وقتی پادشاهی با عظمت جمشید پایداری و بقا نداشت، پس تو نیز این عمر کوتاه را غنیمت دان و به یاد آن شکوهِ از دست رفته، باده معرفت بنوش.

• آرایه‌های ادبی:

  • تلمیح: اشاره به جمشید، پادشاه اساطیری ایران و زوال قدرت او.

  • تکرار: واژه «ملکت جم» برای تأکید بر عبرت‌آموزی از تاریخ.

بیت ۴۲: ای آنکه نگشته است خالی / از سینهٔ من غم تو یکدم

• معنی: ای معشوقی که حتی برای یک لحظه هم سینه و دل من از اندوه عشق تو (که غمی است مبارک) تهی نشده است.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «خالی نگشتن سینه» کنایه از استمرار و پایدار بودن عشق در دل.

  • مجاز: «سینه» مجاز از قلب و مرکز عواطف.

بیت ۴۳: بازآ که در آرزوی رویت / تدبیر دل رمیده کردم

• معنی: ای محبوب بازگرد؛ چرا که من برای آرام کردن دلِ گریزان و بی‌قرار خود در اشتیاق دیدارت، چاره‌جویی‌های بسیار کرده‌ام.

• آرایه‌های ادبی:

  • صفت هنری (تشخیص): «دل رمیده» (نسبت دادن حالت گریزپایی حیوان به دل).

  • تضاد: تقابل میان «آرزوی رویت» (احساس) و «تدبیر» (عقل).

بیت ۴۴: گفتم به طبیب درد خود را / دردم چو طبیب دید در دم

• معنی: درد عشق خود را به پزشک (پیر یا راهنما) بازگو کردم؛ پزشک به محض اینکه درد مرا دید، بلافاصله آن را تشخیص داد.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس تام: میان «در دم» (بلافاصله/فوری) و «دردم» (رنج و بیماری من).

  • استعاره: «طبیب» استعاره از پیر طریقت که درمان‌گر جان است.

بیت ۴۵: بنوشت به خون دل جوابی / وان نیز به صبر کرد مرهم

• معنی: او با خون دل خویش پاسخی برای رنج من نوشت و سپس صبوری کردن را داروی زخم‌های من قرار داد.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «به خون دل نوشتن» کنایه از نهایتِ رنج و اخلاص در پاسخ.

  • استعاره: «مرهم» استعاره از صبری که مایه تسکین است.

بیت ۴۶: بنشینی اگر مجال داری / بر خاک درش شبی چو شبنم

• معنی: اگر فرصتی به دست آوری، شایسته است که مانند شبنم، فروتنانه و بی‌صدا، شبی را بر خاک آستانه او به عبادت و انتظار بگذرانی.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه سالک به «شبنم» در کوتاهی عمر و فروتنی.

  • مراعات نظیر: میان «خاک»، «در» و «شبنم».

بیت ۴۷: ای بیدل اگر تو دست یابی / برگوی به ساکنان محرم

• معنی: ای عاشق از خود بی‌خبر، اگر به مقام قرب دست یافتی، پیام ما را به محرمان راز و ساکنانِ خلوت‌سرای الهی برسان.

• آرایه‌های ادبی:

  • کنایه: «دست یافتن» کنایه از رسیدن به مقصود و وصال.

  • تضاد: میان «بیدل» (عاشق حیران) و «ساکنان محرم» (واصلان مستقر).

بیت ۴۸ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا».

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

بیت ۴۹: ای بلبل خوشنوا فغان کن / عید است نوای عاشقان کن

• معنی: ای مرغ سحر و ای عاشق خوش‌الحان، ناله مستانه سر ده؛ زیرا هنگام جشن و سرور است، پس آهنگِ ویژه عاشقان را بنواز.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «بلبل» استعاره از سالکِ نغمه‌خوان.

  • تشخیص: فراخواندن بلبل به «فغان کردن».

بیت ۵۰: چون سبزه ز خاک سر برآورد / ترک دل و برگ بوستان کن

• معنی: اکنون که با وزش نسیم عنایت، سبزه از خاک روییده است، از دلبستگی‌های درونی دست بکش و رو به سوی تماشای گلزار حقایق بیاور.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: رویش سبزه به بیداری دل یا تجلی حق.

  • کنایه: «برگ بوستان کردن» کنایه از تماشا و بهره‌مندی از جلوه‌های الهی.

بیت ۵۱: بالشت ز سنبل و سمن ساز / وز برگ بنفشه سایبان کن

• معنی: از گل‌های معطر سنبل و سمن برای خود بستر استراحت بساز و از برگ‌های بنفشه پوششی برای آسایش فراهم کن (کنایه از غنیمت شمردن وقت و خوش‌باشی عرفانی).

• آرایه‌های ادبی:

  • مراعات نظیر: میان «سنبل»، «سمن»، «بنفشه» و «برگ».

  • استعاره: استفاده از عناصر طبیعت برای بیان لذت‌های معنوی و حضور در محضر حق.

بیت ۵۲: چون لاله ز سر کله بینداز / سرخوش شو و دست در میان کن

• معنی: مانند گل لاله که غنچه‌اش باز می‌شود، تو نیز کلاهِ تشخص و خودبینی را از سر بیفکن، شادمان باش و به پای‌کوبی و سماع مشغول شو.

• آرایه‌های ادبی:

  • تشبیه: تشبیه سالک به «لاله» در رهایی از کلاه (غلاف غنچه).

  • کنایه: «کله از سر انداختن» کنایه از رها کردن مقام و منصب و کبر.

  • کنایه: «دست در میان کردن» کنایه از رقص و سماع صوفیانه.

بیت ۵۳: بردار سفینهٔ غزل را / وز هر ورقی گلی نشان کن

• معنی: دفتر غزل و دیوان اشعار معرفت‌آموز را بردار و از هر صفحه آن، گلی از معانی و حقایق را در دل خود بنشان.

• آرایه‌های ادبی:

  • استعاره: «سفینه غزل» (سفینه به معنای کشتی یا دفترچه اشعار) استعاره از وسیله نجات در دریای حقیقت.

  • تشبیه: تشبیه معانی اشعار به «گل».

بیت ۵۴: صد گوهر معنی ار توانی / در گوش حریف نکته‌دان کن

• معنی: اگر توانایی‌اش را داری، صدها حقیقت ارزشمند و نکته نغز را (مانند گوشواره) به گوش همراهان هوشیار و سخن‌سنج خود برسان.

• آرایه‌های ادبی:

  • اضافه تشبیهی: «گوهر معنی» (معنا به مروارید و گوهر تشبیه شده است).

  • عدد کثرت: «صد» نشانه فراوانی معارف.

بیت ۵۵: وان دم که رسی به شعر عطار / در مجلس عاشقان روان کن

• معنی: و آن لحظه‌ای که به اشعار عطار رسیدی، آن را در محفل پاک‌بازان و عاشقان زمزمه کن و به جریان بینداز.

• آرایه‌های ادبی:

  • تخلص: آوردن نام شاعر (عطار) در انتهای شعر.

  • کنایه: «روان کردن» کنایه از جاری ساختن و خواندن با آواز خوش.

بیت ۵۶ (ترجیع): ما صوفی صفهٔ صفاییم / بی‌خود ز خودیم و از خداییم

• معنی: ما صوفیانی هستیم که در جایگاه بلند صفا و پاکی نشسته‌ایم؛ از هستی مجازی خود رها شده و مستغرق در وجود خداوند هستیم.

• آرایه‌های ادبی:

  • جناس: میان «صوفی»، «صفه» و «صفا».

  • متناقض‌نما (پارادوکس): «بی‌خود از خود بودن» که اشاره به مقام فنا دارد.

مضامین و درون‌مایه‌های اصلی

• فنا و بی‌خودی: تأکید بر رهایی از «منِ» مجازی برای رسیدن به «او».

• تقابل عقل و عشق: برتری شهود و مستی عرفانی بر استدلال‌های عقلی.

• وحدت وجود: اشاره به ریشه الهی روح انسان (گوهر نور ذات).

• شادی عرفانی: نفی غم‌های دنیوی در سایه سکر و حضور در حضرت دوست.