بیان طعنه زاغ ، بر دعوی هد هد

مثنوی معنوی مولوی دفتر اول ابیات 1221 تا 1226

نام حکایت : نخچیران و شیر

بخش : 26 از 34

بیت ۱: زاغ ، چون بشنود ، آمد از حسد / با سلیمان گفت : کو کژ گفت و بد

• قافیه: حَسَد / بَد

• ردیف: ندارد

• آرایه: مراعات نظیر و ترادف (کژ، بد)، اشتقاق (گفت / گفت).

• معنی: کلاغ هنگامی که این سخنان را شنید، از سر رشک و حسادت پیش آمد و به سلیمان گفت: این هدهد سخنی نادرست، ناپسند و سراسر باطل بر زبان راند.

بیت ۲: از ادب نبود به پیش شه ، مقال / خاصه خود لاف دروغین و محال

• قافیه: مَقال / مُحال

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص اختلافی (مقال / محال)، مراعات نظیر (شه، ادب، مقال، لاف).

• معنی: سخن گفتنِ بی‌پروا در پیشگاه پادشاه به دور از ادب است، به ویژه اگر این گفتار، لاف گزاف، ادعای دروغین و سخنی ناشدنی و ناممکن باشد.

بیت ۳: گر مر ، او را این نظر بودی مدام / چون ندیدی زیر مشتی خاک ، دام

• قافیه: مُدام / دام

• ردیف: ندارد

• آرایه: جناس ناقص (مدام / دام)، استفهام انکاری («چون ندیدی؟»)، کنایه («مشتی خاک» کنایه از مانعی بسیار اندک، نازک و ناچیز).

• معنی: اگر این هدهد به راستی چنین دید عمیق و بینش پایداری داشت، پس چگونه تلهٔ صیاد را که تنها زیر مشتی خاکِ اندک پنهان شده بود ندید؟

بیت ۴: چون گرفتار آمدی در دام او ؟ / چون قفص اندر شدی ناکام او ؟

• قافیه: دام / ناکام

• ردیف: او

• آرایه: تکرار (چون)، مراعات نظیر (گرفتار، دام، قفس، ناکام)، استفهام انکاری و توبیخی.

• معنی: پس چگونه شد که در دام صیاد به بند کشیده شد و با ناکامی و خواری به اسارتِ قفس او درآمد؟

بیت ۵: پس سلیمان گفت : ای هدهد رواست / کز تو در اول قدح ، این درد خاست ؟

• قافیه: رواست / خاست

• ردیف: ندارد

• آرایه: استعاره و تمثیل («در اول قدح دُرد خاستن» کنایه از اینکه در همان آغاز کار کار خراب شود، ناپاکی و رسوایی نمایان گردد و ادعا باطل شود).

• معنی: سلیمان رو به هدهد کرد و فرمود: ای هدهد، آیا سزاوار است که در نخستین گام و همان آغاز ادعا (اولین پیاله)، چنین تیرگی و رسوایی‌ای پدید آید و سخنت مایهٔ شرمساری شود؟

بیت ۶: چون نمایی مستی ، ای خورده تو دوغ ؟ / پیش من لافی زنی ، آنگه دروغ ؟

• قافیه: دوغ / دروغ

• ردیف: ندارد

• آرایه: تمثیل و کنایه («دوغ خوردن و ادعای مستی کردن» کنایه از تظاهر به سرمستی معنوی و وجد با باطنی تهی)، تقابل مفهومی (مستی شراب در برابر رخوت دوغ)، جناس ناقص اختلافی (دوغ / دروغ)، استفهام توبیخی.

• معنی: ای کسی که به جای بادهٔ ناب، دوغِ خواب‌آور نوشیده‌ای، چرا تظاهر به مستی و شهود می‌کنی؟ چگونه به خود جرئت می‌دهی در برابر من لاف گزاف بزنی و سپس دروغت آشکار گردد؟