معنی کاخ چهلستون

[ خِ چِ هِ سُ ] (اِخ) از بناهای باشکوه عهد صفویه. در گزارش های باستان شناسی ج ۳ آمده است: عمارت چهلستون به امر شاه عباس دوم در سال ۱۰۵۷ هـ . ق. به اتمام رسیده است. شاه عباس دوم از سلاطین با ذوق صفوی و دوستدار عمران و آبادی بوده و به پیروی از جد کبیر خود شاه عباس اول به بنای قصور و احداث باغها و ساختمان پلها اقدام نموده و بسیاری از ابنیهٔ تاریخی اصفهان مانند کاخ چهلستون و پل خواجو و ابنیهٔ منهدم شدهٔ ساحل جنوبی <۵۳۰۶۴۰۱۲۰۱۱۷۹۳۰۰۱>... زاینده رود مانند قصور هفت دست و آئینه خانه و نمکدان از ساختمانهای عصر او بوده است. تاریخ اتمام بنای چهلستون مصرع (مبارک ترین بناهای دنیا) است که در پیشانی عمارت مزبور و برفراز دو ستونی که تالار ۱۸ ستون را به ایوان آئینه مربوط میکند مشاهده میشود. روی عمارت مانند سایر عمارات و کاخهای سلطنتی صفویه به سمت مشرق است، و تا سال ۱۳۰۰ هـ . ق. که تزئینات آن خراب نشده بود وضع آن بدین منوال بوده که از بالای سنگهای ازارهٔ مرمری منقش که اکنون هم موجود است تا سقف زیبای آئینه و موزائیک که خوش بختانه آنها نیز از دستبرد و تغییر و تبدیل مصون مانده اند، همهٔ دیوارها مانند شاه نشین فعلی که از آئینه و طلاکاری تزئین شده و جزء یکی از قسمتهای اصلی بنای موجود محسوب میشود سرتاسری پوشیده از قابهای بزرگ و کوچک آئینه و نقاشیها و شیشه های رنگین بوده است. فلاندن نقاش فرانسوی که بهمراهی معمار و باستانشناس فرانسوی کست در سلطنت محمدشاه قاجار به ایران آمده و اصفهان و عمارات تاریخی آن را دیده است، در خصوص عمارت چهلستون پس از توصیف بنا میگوید: خیلی خوشحالم که این عمارت را بدون عیب و خرابی یافتم، باید شکر کرد که جنگها و اغتشاشات بدان آسیب نرسانده است. بنابراین یکصد و پانزده سال قبل که دو قرن تمام از ساختمان عمارت چهلستون در زمان شاه عباس دوم میگذشته عمارت مزبور سالم بوده و هیچگونه خرابی بعمد یا سهو در آن راه نیافته بوده است. عموم درها یکسره از خاتم و بعضیها منقش بنقوش دلربا بوده و پنجره های بالای آنها بسیار زیبا و فریبنده و تماشائی بوده است. ستونها که اکنون عاری از تزئینات است همه از آئینه های ریزهٔ لوزی شکل رنگارنگ مستور بوده. و نقاشی ها و مینیاتورهای قسمت های پائین سالن موزهٔ فعلی و اطاقهای طرفین ایوان آئینه و اطاق های فوقانی آنها و نقاشیهای دو ایوان شمالی و جنوبی و مینیاتورها که بعداً بوسیلهٔ ادارهٔ باستانشناسی از زیر قشر گچ خارج شده و بعضیها تعمیر گشته و بعضی دیگر به صورت اصلی نگاهداری شده همه صحیح و سالم و بدون هیچگونه عیب و نقصی جلب توجه سیاحان و تماشاچیان را مینموده و معرف کلک سحرآمیز نقاشان و هنرمندان ایران بوده است. تا حدود ۷۵ سال پیش نیز که مادام دیولافواعمارت مزبور را تماشا کرده و شرح آن را در سفرنامهٔ خویش نگاشته تزئینات مزبور بحال خود باقی بوده است، ولی از همین زمان و مقارن سال ۱۳۰۰ هجری بوده است که خرابی بسیار در این عمارت و سایر کاخهای صفویه راه یافته و بسیاری از تزئینات نفیس عمارت مزبور مانند آئینه های یکپارچه و درهای خاتم و منقش و پنجره های شگفت انگیز آن به باد تاراج رفته است. آقای شیخ جابری انصاری دربارهٔ تزئینات چهلستون در صفحهٔ ۳۴۶ کتاب خود به نام تاریخ اصفهان و ری و همه جهان (چ طهران ۱۳۲۱) چنین مینویسد: «خصوصاً آئینهٔ چهلستون نما یا جهان نمای دیوار بالای سر حوض که چندان بزرگ و عالی و شفاف و روشن بوده هرقدر جمعیت از درب ورود چهلستون که تا عمارت تقریباً یکصد و هشتاد متر فاصله داشت پیدا میشد عکس آن جماعت در آن آئینه بخوبی نمودار بود و دربها یکسره خاتم و پاره ای منقش بنقوش دلربا کار اساتید بزرگ و ستونها نیز به آئینه های ریزه و رنگارنگ با نقاشیهای قشنگ زینت افزا...» (از گزارشهای باستان شناسی ج ۳ صص ۱۹۴ -۱۹۸).