معنی نظام‌الملک طوسی

[ نِ مُلْ مُ کِ ] (اِخ) (خواجه...) حسن بن ابوالحسن علی بن اسحاق بن عباس طوسی، مکنی به ابوعلی، و ملقب به سیدالوزراء و قوام الدین و رضی امیرالمؤمنین و مشهور به خواجه نظام الملک طوسی دانشمند و نویسندهٔ قرن پنجم و وزیر نامدار ملکشاه سلجوقی است. وی به سال ۴۰۸ یا ۴۱۰ در قریهٔ نوغان از قرای رادکان طوس ولادت یافت پدرش از جانب سوری بن المعتز عامل طوس بود، وی در طوس قرآن را فراگرفت و در نشابور و مرو فقه شافعی را آموخت و در بلخ به خدمت دبیری ابوعلی بن شاذان درآمد، سپس با همین سمت نزد الب ارسلان رفت و چون الب ارسلان به جای پدر نشست و بر سراسر خراسان استیلا یافت، خواجه را به سال ۴۵۱ به وزارت خود گماشت و چهار سال بعد که الب ارسلان به جای عم خود طغرل به پادشاهی رسید، خواجه نظام الملک هم جانشین عمیدالملک کندری شد و از این سال [ ۴۴۵ ] تا سنه ۴۸۵ با قدرت در منصب وزارت باقی بود، وی در طول سی سال وزارت نهایت لیاقت و کاردانی و قدرت خود را آشکار نمود مهام امور دولت سلجوقیان به دست کفایت او بود و در بسط قدرت سلجوقیان سهمی بسزا داشت، و سرانجام روزی که به سعایت مخالفان از وزارت معزول شد شیرازهٔ نظم و قدرت دولت سلجوقی از هم گسست. خواجه اندکی بعد از عزل از مقام وزارت در راه بغداد به دست بوطاهر ارانی یکی از مریدان حسن صباح و فدائیان اسماعیلیه کشته شد (دهم رمضان ۴۸۵)، ملکشاه هم بیست روزی بیش پس از مرگ وی نپائید، و به قول امیر معزی: رفت در یک مه به فردوس برین دستور پیر شاه برنا از پی او رفت در ماه دگر کرد ناگه عجز سلطان قهر یزدان آشکار قهر یزدانی ببین و عجز سلطانی نگر. وی وزیری توانا و کاردان و دانش پرور بود مذهب شافعی داشت و فقها و متصوفه را ارج نهاد و مدارس و خانقاههای بسیار در اکناف قلمرو دولت سلجوقی پی افکند، از آنجمله بود مدارس معتبری که به نام نظامیه در اصفهان و بصره و بلخ و بغداد و مرو و نیشابور و هرات و آمل و موصل تأسیس کرد و ماهانهٔ مرتبی برای طلاب و اساتید آنجا اختصاص داد. گذشته از اینها، وی نویسندهٔ چیره دستی بود، از تألیفات اوست: کتاب سیاستنامه یا سیرالموک یا پنجاه فصل که به نثر سلیس و جزیل و شیرینی در موضوعات گوناگون علم الاجتماع به اشارت و برای ملکشاه سلجوقی نگارش یافته است، دیگر، دستور الوزارة یا وصایای نظام الملک است که خطاب به فرزند خویش فخرالملک نظام الدین در ذکر شرایط وزارت و رموز سیاست نوشته است. (از تاریخ ادبیات در ایران، دکتر صفا ج ۲ صص ۹۰۴-۹۰۸). و نیز رجوع به تاریخ تمدن اسلامی ج ۳ ص ۳۰۴ و تاریخ دولة آل سلجوق چ مصر و تاریخ گزیده ص ۴۴۳ و تجارب السلف ص ۲۶۶ و حبیب السیر ج ۲ ص ۴۹۴ و حوادث الجامعة ابن الفوطی ص ۱۲۴ و دائرة المعارف اسلامی ج ۳ ص ۴۰۴ و دستورالوزراء ص ۱۴۹ و راحةالصدور ص ۱۲۵ و طبقات الشافعیه سبکی ج ۳ ص ۱۳۷ و کامل ابن اثیر ج ۸ ص ۱۶۱ و آتشکدهٔ آذر چ سادات ناصری ج ۲ حاشیهٔ ص ۵۰۷ و ۵۰۸ و راحةالصدور راوندی صص ۱۲۵-۱۳۵ شود.