معنی نصیرالدین طوسی

[ نَ رُدْ دی نِ ] (اِخ) (خواجه...) محمدبن فخرالدین محمدبن حسن، مکنی به ابوجعفر و ملقب به استادالبشر و عقل حادی عشر و خواجه، مشهور و معروف به خواجه نصیرالدین طوسی و خواجه نصیر طوسی؛ از اعاظم رجال قرن هفتم و از اجلهٔ علمای جامع ایران است. وی به سال ۵۹۷ هـ . ق. در جهرود قم، یا در طوس ولادت یافت و علوم نقلی را از پدرش و معقول را از دائی خویش و سپس از فریدالدین داماد نیشابوری و علوم ریاضی را از کمال الدین محمد حاسب فرا گرفت و مدتی هم در محضر دانشمندانی چون قطب الدین مصری و کمال الدین یونس موصلی و ابوالسعادات اصفهانی تلمذ کرد و در معارف زمان خویش بویژه حکمت و ریاضی استاد مسلم شد و به لقب استادالبشر ملقب گشت؛ و به دربار ناصرالدین عبدالرحیم مکنی به ابوالفتح حکمران قهستان که از سران اسماعیلیه و محتشمی دانش پرور بود راه یافت و کتاب معروف اخلاق ناصری را به نام او پرداخت. چندی بعد ناصرالدین او را به قلعهٔ الموت نزد علاءالدین محمد هفتمین خلیفهٔ حسن صباح برد، و سپس ملازم رکن الدین خورشاه آخرین فرمانروای اسماعیلی شد و چون هلاکو عزم تسخیر قلاع اسماعیلیه کرد رکن الدین خورشاه به صوابدید خواجه تسلیم شد و خواجه نصیر از آن پس به دربار هلاکو راه یافت و از مقربان و معتمدان وی گشت و تا روزی که هلاکو وفات یافت خواجه به عزت و احترام و قدرت از ملازمان و به تعبیری وزیر او بود، و هم در عهد و به اشارت هلاکو در سال ۶۵۷ به بنای رصدخانهٔ مراغه مشغول شد و به فرمان هلاکو «جمیع اوقاف ممالک ایلخانی تحت اختیار او قرار داده شد و خواجه دو بار، یکی در سال ۶۶۲، دیگری اندکی قبل از فوت خود به بغداد رفت تا امور اوقاف را تحت نظر بگیرد و پس از وضع مخارج و مستمریات مازاد آن را برای انجام عمل رصد ضبط کند. در ضمن این سفرها آنچه کتاب و آلات رصدی برای کار خود لازم می دانست از اطراف جمع نمود و... خواجه خلاصهٔ اعمال و رصدهای خود و یاران خویش را در کتاب زیج ایلخانی مدون نمود». پس از هلاکو، اباقاخان نیز خواجه را گرامی داشت. خواجه نصیرالدین گذشته از مقامات علمی که داشته و تصانیف گرانبهائی که در علوم مختلف پرداخته است، وجودش منشأ خدمت بسیار مهمی به معارف بشری بوده است بدین شرح که: به مناسبت نفوذش در دربار هلاکوخان مقدار معتنابهی از کتب نفیس عهد خویش را که در معرض دستبرد تاتار ودر شرف تلف شدن بود فراهم آورد و در کتابخانه ای نگهداری کرد. تعداد کتبی را که در این کتابخانه به سعی و همت خواجه فراهم آمده بود تا چهارصد هزار مجلد نوشته اند. همچنین نفوذ و منزلت وی باعث نجات جان بسیاری از فضلا و علمای عهد، از تیغ خونریز تاتار شد. وفات خواجه به سال ۶۷۲ هـ . ق. در بغداد اتفاق افتاد. وی گدشته از تدریس و تصنیف و تحقیق، گاهی نیز تفنن را به شاعری می پرداخت، ابیاتی به نام او در تذکره ها ثبت است. از آن جمله است این رباعی: آن قوم که راه بین فتادند و شدند کس را به یقین خبر ندادند و شدند آن عقده که هیچ کس ندانست گشاد هر یک بندی بر آن نهادند و شدند. از تألیفات اوست: ۱- تحریر اقلیدس. ۲- الرسالةالشافیة عن الشک فی الخطوط المتوازیة. ۳- تحریر مجسطی. ۴- کشف القناع عن اسرار شکل القطاع. ۵- تحریر کتاب مانالاوس فی الاشکال الکرویه. ۶- تحریر اکثر ثاوذوسیوس. ۷- تحریر کتاب مأخوذات ارشمیدس. ۸- تحریر کتاب المناظر اقلیدس. ۹- تحریر کتاب المساکن ثاوذوسیوس. ۱۰- تحریر کتاب الکرة المترکة اطولوقس. ۱۱- تحریر کتاب فی الایام و اللیالی ثاوذوسیوس. ۱۲- تحریر کتاب ظاهرات الفلک اقلیدس. ۱۳ -تحریر کتاب فی الطلوع و الغروب اطولوقس. ۱۴- تحریر کتاب ابسقلاوس فی المطالع. ۱۵- تحریر کتاب المفروضات ارشمیدس. ۱۶- کتاب ارسطرخس فی جرمی النیرین و بعدیهما. ۱۷ - تحریر کتاب معرفة مساحةالاشکال البسیطة و الکرویه. ۱۸- تحریر کره و اسطوانهٔ ارشمیدس. ۱۹- تحریر کتاب المعطیات. ۲۰- ترجمهٔ ثمرةالفلک. ۲۱- کتاب انعکاسات الشعاعات. ۲۲- تذکرهٔ نصیریه در هیئت. ۲۳- ترجمهٔ صور الکواکب. ۲۴- رساله در شعاع. ۲۵ -رسالهٔ معینیه در هیئت و ذیل آن. ۲۶- زیج ایلخانی. ۲۷- بیست باب در معرفت اسطرلاب. ۲۸- زبدةالهیئة در هیئت و استکشاف احوال افلاک و اجرام. ۲۹- سی فصل در هیئت و معرفت تقویم. ۳۰- رساله در حساب و جبر و مقابله. ۳۱- زبدةالادراک فی هیئت الافلاک. ۳۲- مدخل فی علم النجوم. ۳۳- کتاب صد باب در معرفت اسطرلاب. ۳۴- استخراج قبلة تبریز. ۳۵- اخلاق ناصری. ۳۶- اوصاف الاشراف. ۳۷- تنسوق نامهٔ ایلخانی در معدن شناسی. ۳۸- جواهرالفرائض در فقه. ۳۹- آداب المتعلمین در تربیت. ۴۰- معیارالاشعار در عروض. ۴۱- اساس الاقتباس. ۴۲- تجریدالمنطق. ۴۳- تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار. ۴۴- رسالهٔ معقولات یا قاطیغوریاس. ۴۵- حل مشکلات اشارات، در فلسفه. ۴۶- رسالهٔ اثبات جوهر مفارق یا رسالهٔ نفس الامر یا اثبات العقل. ۴۷- رسالة فی العلم و والعالم و المعلوم. ۴۸- رسالهٔ بقاءالنفس بعد فناء الجسد. ۴۹- رساله در کیفیت صدور موجودات. ۵۰- رساله در نفی و اثبات. ۵۱- رسالةالعلل و المعلولات. ۵۲- تجریدالعقاید در کلام. ۵۳- فصول نصیریه. ۵۴ -تلخیص المحصل. ۵۵- مصارع المصارع. ۵۶- رساله در جبر و اختیار. ۵۷- رسالهٔ اثبات واجب. ۵۸- رساله در امامت، و چندین تحریر و رساله و کتاب دیگر. (از سرگذشت و عقاید فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی، محمد مدرس چ دانشگاه تهران). و منتخب اخلاق ناصری چ وزارت فرهنگ، مقدمهٔ جلال همائی و تاریخ مغول عباس اقبال ص ۵۰۱ به بعد و تاریخ ادبیات در ایران، دکتر صفا ج ۳ و نیز رجوع به مجالس العشاق ص ۳۲۳ و هفت اقلیم، اقلیم چهارم و طرایق الحقایق ج ۲ ص ۲۹۱ و حبیب السیر ج ۳ ص ۱۰۵ و نگارستان سخن ص ۱۲۳ و مجمع الفصحا ج ۱ ص ۶۳۳ و ریاض العارفین ص ۲۳۴ و مجلهٔ یادگار. سال سیم شمارهٔ ۶ و ۸ و مجلهٔ ارمغان سال ۱۹ و تحریرات خواجه نصیرالدین طوسی، دکتر صفا، مجلهٔ دانشکدهٔ ادبیات تهران سال سوم شمارهٔ ۴ و خواجه نصیرالدین طوسی و رصدخانهٔ مراغه و آثارالشیعة الامامیه ج ۴ ص ۵۵ و احوال و آثار استاد بشر و عقل حادی عشر محمدبن محمدبن الحسن الطوسی تألیف مدرس رضوی و دیباچهٔ اخلاق محتشمی از دانش پژوه و از سعدی تا جامی ترجمهٔ علی اصغر حکمت و اساس الاقتباس، مقدمه بقلم مدرس رضوی و سرگذشت و عقاید فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی، به قلم محمد مدرس زنجانی و نیز رجوع شود به مآخذی که دکتر سادات ناصری در حاشیهٔ ص ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۶ (آتشکدهٔ آذر) معرفی کرده است. و نیز رجوع شود به فهرست کتابهائی که انجمن آثار ملی به مناسبت هفتصدمین سال ولادت خواجه نشر داده است.