معنی نایب‌السلطنه

[ یِ بُسْ سَ طَ نَ ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) آنکه به نیابت از طرف پادشاهی که به سن قانونی نرسیده و صغیر است امور سلطنت را تعهد کند.[ یِ بُسْ سَ طَ نَ ] (اِخ) عباس میرزا، ملقب به نایب السلطنة پسر ارشد و ولی عهد فتحعلی شاه قاجار است. وی در زمان سلطنت پدر خویش در جنگ های متعدد سرداری سپاه ایران را به عهده داشت. به اتفاق مورخان مردی شجاع و باکفایت بود، در سال ۱۲۱۸ هـ . ق. که دولت روس بطرف گنجه لشکر کشید و آن شهر را محاصره و تصرف کرد، خبر سقوط گنجه و قتل عام اهالی مسلمان آن در دربار شاه قاجار غوغائی برانگیخت و بر اثر آن در حدود ۵۵ هزار تن لشکری به جنگ با روسیه بسیج گشت و روانهٔ ایروان شد، فرماندهی این سپاه را عباس میرزا عهده دار بود. نخستین برخورد سپاه عباس میرزا با لشکریان روس در ربیع الاول ۱۲۱۹ اتفاق افتاد. این سلسله جنگ ها که ابتدا با پیروزی هائی همراه بود قریب ۸ سال مدت گرفت و سرانجام به علت سازش و تبانی نهانی دولت انگلیس با روس ها و نرسیدن قوای کمکی به عباس میرزا [ که دلیرانه می جنگید ]، در اصلاندوز به شکست لشکریان ایران منتهی گشت و در تاریخ ۲۹ شوال سال ۱۲۲۸ به انعقاد عهدنامه ای انجامید که بمناسبت محل انعقاد آن که قریهٔ گلستان از توابع قراباغ بود به عهدنامهٔ گلستان معروف گشت. بر اساس فصل سوم این عهدنامه قسمت وسیعی از خاک قفقازیه به تصرف روسیه درآمد، سیزده سال بعد باز جنگی بین قوای روس و ایران درگرفت. در این جنگ نیز فرماندهی سپاه ایران با عباس میرزا نایب السلطنه بود، و به علت نرسیدن آذوقه و مواجب سپاهیان از تهران و بی کفایتی فتحعلی شاه و غرض ورزی درباریانش شجاعت ها و جانفشانی های عباس میرزا به جائی نرسید، سپاه ایران شکست خورد و در تاریخ ۵ شعبان ۱۲۴۳ در قریهٔ ترکمانچای عهدنامه ای بین قوای فاتح و مغلوب بسته شد و بر اثر آن دولت روس مقدار دیگری از خاک ایران را تصرف و شاه ایران را به پرداخت غرامت جنگ ملزم نمود. عباس میرزا گذشته از جنگ با روس ها، در سال ۱۲۳۶ نیز فرماندهی سپاه ایران را در جنگ با سپاهیان عثمانی به عهده داشت و به بایزید و ارزروم لشکر کشد و با عقد عهدنامه ای از پیشروی در خاک عثمانی صرف نظر کرد. پس از عقد عهدنامهٔ ترکمانچای، عباس میرزا به حکمرانی ایالت آذربایجان مشغول گشت و با تجهیز قوا به فکر تصرف هرات بود که اجل مهلتش نداد و در سن ۶۴سالگی به سال ۱۲۴۹ هـ . ق. در مشهد درگذشت. پس از مرگ وی، فتحعلی شاه قاجار با آنکه خود پسران متعددی داشت، فرزند نایب السلطنة را به جانشینی خود انتخاب کرد. وی محمدمیرزا نام داشت و پس از وفات جد خویش به نام محمدشاه تاج گذاری کرد.[ یِ بُسْ سَ طَ نَ ] (اِخ) لقب کامران میرزا پسر ناصرالدین شاه قاجار است، وی پدرزن محمدعلی شاه و وزیر جنگ او بود و با مشروطه خواهان نظر خوبی نداشت و محمدعلی شاه را به برانداختن مجلس شورای ملی تشجیع و تحریض میکرد. وی به سال ۱۲۷۲ هـ . ق. درگذشت. رجوع به تاریخ مشروطهٔ ایران تألیف احمد کسروی ص ۲۰۳ و ۲۰۷ و کامران میرزا شود.[ یِ بُسْ سَ طَ نَ ] (اِخ) ابوالقاسم خان همدانی قره گوزلو ناصرالملک، وی نایب السلطنهٔ احمدشاه ملقب به قاجار بود. رجوع به ناصرالملک شود.