معنی قاضی اختیارالدین حسن

[ اِ رُدْ دی حَ سَ ] (اِخ) ولد قاضی غیاث الدین تربتی است و بوفور فضائل و کمالات از سایر قضات ممتاز بود. در اوقات جوانی از ولایت زاوه و محولات به هرات آمد و به تحصیل علوم دین پرداخت، و در اندک زمانی ترقی بسیار کرد و همت بر نوشتن فتوی و تحریر چک و سجلات گماشت و در فن انشاء و شعر و معما نیز وقوف پیدا کرد و در اواخر زمان سلطان حسین میرزا به منصب قضا رسید و پایهٔ قدر و منزلتش از اقران و امثال درگذشت و به واسطهٔ کمال فراست و کیاست و رعایت لوازم امانت و دیانت از همهٔ قضات هرات اختیار و اعتبار بیشتر یافت. وی در وقت استیلاء ابوالفتح محمدخان شیبانی نیز به آن امر منصوب بود و پس از کشته شدن آن پادشاه به وطن اصلی شتافت و به زراعت و کشاورزی پرداخت و در اوائل سال ۹۲۸ هـ . ق. وفات یافت و در قصبهٔ تربت به مقبرهٔ خانوادگی خود مدفون گشت. از تألیفات او کتاب اقتباسات و مختار الاختیار در میان فضلاء شهرت دارد و در تاریخ منبری که از سنگ مرمر امیر علی شیر در مسجد جامع هرات ساخت این قطعه از او مسطور است: از همت بزرگی شد منبری مکمل کز غایت ترفع بر عرش سرکشیده هرگز کسی ندیده منبر به سنگ مرمر تاریخ شد همان کو هرگز کسی ندیده. (حبیب السیر چ خیام ج ۴ ص ۳۵۶).