معنی عین‌القضات

[ عَ نُلْ قُ ] (اِخ) عبداللََّه بن محمدبن علی میانجی همدانی، مکنی به ابوالمعالی و ملقب به عین القضاة. از بزرگان مشایخ صوفیه و از دانشمندان اوایل قرن ششم هجری بود. وی بسال ۴۹۲ هـ . ق. در همدان متولد شد. و در طریقت شاگرد احمد غزالی بود و نیز از محضر شیخ برکهٔ همدانی استفاده کرد. اما استفادهٔ او از صحبت باباطاهر -که برخی نوشته اند -درست نیست زیرا باباطاهر تا زمان او زنده نبود. عین القضاة پیرو مذهب شافعی بود. او بتحصیل حکمت و کلام و عرفان و ادب عرب پرداخت و نظر به مطالعهٔ بسیار در آثار امام محمد غزالی، مع الواسطه شاگرد او نیز محسوب میشود. عین القضاة بواسطهٔ دوستیی که با عزیزالدین از مستوفیان سلاجقه داشت و عزیزالدین از مخالفان ابوالقاسم درگزینی وزیر سلطان سنجر بود، لذا ابوالقاسم نقشهٔ قتل عین القضاة را چید و در محضری از حسودان و عوام الناس او را به کفر و دعوی الوهیت متهم کرد و فقها نیز بقتل این جوان دانشمند فتوی دادند. پس وی را مقید به بغداد فرستادند و از آنجا مجدداً به همدان بازگردانیدند و در شب هفتم جمادی الاخرای سال ۵۲۵ هـ . ق. بر دار کشیدند. نوشته های فارسی عین القضاة مشحون از تعبیرات نغز صوفیانه است، کلام او پرسوز و گداز است، تصنع و تکلف در آثار وی مشاهده نمیشود. وی رباعیاتی عرفانی نیز به زبان فارسی سروده است. از آثار اوست: یزدان شناخت (در مسائل حکمت الهی و علوم طبیعی)، تمهیدات (در تمهید ده اصل تصوف)، زبدةالحقائق که رساله ای است مختصر راجع به علم ذات و صفات خداوندی، شکوی الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان، بزبان عربی که آن را به هنگام حبس خود از بغداد به علمای همدان نوشت و شکایت از محنتهایی که برای او پیش آمده، کرده است، مکاتیب که شامل نامه های اوست. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج ۲ ص ۹۳۶، تتمهٔ صوان الحکمة ص ۱۱۷ و ۲۰۱، نفحات الانس، مجمع الفصحاء. ریاض العارفین، طبقات الشافعیهٔ سبکی، کشف الظنون.