معنی شیخ مفید

[ شَ خِ مُ ] (اِخ) محمدبن محمدبن نعمان بغدادی معروف به ابن المعلم (ذیقعدهٔ سال ۳۳۶ -۴۱۳ هـ . ق. در بغداد). وی استاد شیخ طوسی و سید مرتضی بوده است و سید مرتضی در میدان اشنان بغداد بر جنازهٔ او نماز گزارده. شیخ مفید فقیه و متکلم امامیهٔ اثناعشری است که در زمان خود بیشتر در علم کلام تبرز داشت و مکتب کلامی شیعه در عصر او به اوج کمال خود رسید و کرسی علم کلام که در آن زمان یکی از بزرگترین مناصب علمی بشمار می آمد به وی تعلق داشت. ابن الندیم در حق او گوید: انتهت فی عصرنا ریاسة متکلم الشیعة الیه مقدم فی صناعة الکلام علی مذهب اصحابه دقیق الفطنة ماضی الخاطر شاهدته فرأیته بارعاً. (الفهرست ص ۲۷۹، ۲۵۲). و از مفاد کلام مترجمان مفید برمی آید که او در مناظره و حاضرجوابی تبرز خاصی داشته است. شیخ مفید که معاصر قاضی عبدالجبار (متوفی ۴۱۵ هـ . ق.) (رئیس معتزلهٔ بغداد) و قاضی ابوبکر باقلانی (رئیس اشاعره) (متوفی ۴۰۳ هـ . ق.) بود با آن دو مناظراتی داشته که شرح آن در روضات الجنات (ص ۵۶۳ و بعد) آمده است و همین مناظرات باعث شهرت او و تقرب وی نزد عضدالدولهٔ دیلمی گردید و گویند لقب «مفید» را علی بن عیسی رمانی معتزلی (متوفی ۳۸۴ هـ . ق.) یکی از متکلمان نامی آن زمان -در عهد جوانی مفید در نتیجهٔ مباحثه با وی و غلبهٔ بر او به وی داد و طی نامه ای به استاد مفید شیخ ابی عبداللََّه معروف به جعل برای مفید توصیه نوشت. یافعی در مقدمهٔ رجال گوید: مفید در کلام و فقه و جدل برجسته بود و با اهل هر عقیده و هر مسلک با عظمت و جلال در دولت آل بویه مناظره میکرد. از سخن خطیب بغدادی در تاریخ بغداد (ج ۳ ص ۲۳) چنین برمی آید که اهل سنت از تأثیر سخن مفید و استحکام منطق وی در دعوت به مذهب شیعه به تنگ آمده بودند و با درگذشت وی آسوده شدند. در حدود دویست تألیف به مفید نسبت داده اند و از آن جمله نزدیک به صدوهشتاد رساله و کتاب را شاگرد وی نجاشی در رجال خود نام می برد. و بیشتر این تألیفات در رد بزرگان علمای مذاهب دیگر از قبیل: جاحظ، ابن عباده، علی بن عیسی رمانی، ابی عبداللََّه بصری، ابن نباته، جبائی، ابن کلاب، خالدی، نسفی، الکرابیسی، عتبی، حلاج و غیر ایشان است و تعداد زیادتر در پاسخ سؤالات وارده از بلاد دور و نزدیک است و موضوع کتب و رسائل بیشتر مسألهٔ امامت و عقائد مخصوص شیعه و همچنین احکام فقهی خاص مذهب شیعه است و برخی از این کتب در ابطال آراء مشایخ وی از طایفهٔ شیعه مانند ابن جنید و صدوق و دیگران نسبت به مسائلی از قبیل قیاس و سهوالنّبی و جز آن برشتهٔ تحریر درآمده است. و رسالة المقنعة که متن فقهی جامع و محکمی است از آثار مفید است که توسط شیخ طوسی شرح گردید و بصورت التهذیب درآمد و یکی از کتب اربعهٔ حدیث است و قسمتهای اول کتاب در حال حیات مفید نوشته شده است. برای اطلاع بیشتر رجوع به روضات الجنات خوانساری و الکنی و الالقاب قمی و ریحانة الادب تبریزی و الذریعهٔ آقابزرگ تهرانی و اعیان الشیعهٔ عاملی و مقدمهٔ الجمل و العقود شیخ طوسی به تصحیح محمد واعظزادهٔ خراسانی که این مطالب از آنجا اقتباس شده است و نیز رجوع به مفید (شیخ...) شود.