معنی ساقی‌نامه

[ مَ / مِ ] (اِ مرکب) نوعی شعر مثنوی در بحر متقارب که در آن شاعر خطاب به ساقی کند و مضامینی در یاد مرگ و بیان بی ثباتی حیات دنیوی و پند و اندرز و حکمت و غیره آورد. با اینکه این نوع شعر را بعلت ذکر باده و جام با سایر اشعار خمریه مناسبتی است اما دو شرط اینکه مثنوی باشد و در بحر متقارب گفته آید آن را نوع خاصی در میان اشعار فارسی قرار میدهد و نیز روح خاص فلسفی و اخلاقی و عرفانی این نوع منظومه ها با مضامین عادی سایر خمریات تفاوتی آشکار دارد. ملا عبدالنبی فخر الزمانی قزوینی متوفی در ۱۰۳۷ هـ . ق. تذکره ای بنام میخانه تألیف کرده و در آن شرح حال ۴۶ تن از شاعران ساقی نامه سرای و متن ساقی نامه های آنان را آورده است. وی نظامی گنجوی را گویندهٔ نخستین منظومه از این نوع، و امیرخسرو دهلوی را دومین تن میشمارد. ولی ناگفته نباید گذاشت که ساقی نامه های این دو شاعر منظومه های مستقلی نیست و ابیات متفرقی است که در ضمن خمسهٔ آنان آمده است. سلمان ساوجی متوفی در ۷۷۸ هـ . ق. و بعد از وی حافظ نخستین کسانی هستند که منظومهٔ مستقلی از این نوع سروده اند. بعد از حافظ ساقی نامه از انواع متداول شعر فارسی گردید و شاعران بسیار مثنویهای مستقل عرفانی سروده اند که در آنها اصطلاحات خمری را بمعانی خاص عرفانی بکار برده اند در کتاب «الذریعه» از ۱۲۵ ساقی نامه یاد شده که بعضی از آنها نیز بصورت ترجیع بند یا ترکیب بند است. رجوع به شعر و ادب فارسی، زین العابدین مؤتمن صص ۱۵۱ -۱۵۶ و الذریعه ج ۱۰ صص ۱۰۲ -۱۱۹ و مقالهٔ علینقی منزوی نشریهٔ کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه شمارهٔ ۱ شود. || نوعی آواز که ساقی نامه ها را بدان آهنگ خوانند.