معنی ذنب

[ ذَ نَ ] (معرب، اِ) معرّب دُنب. دُنب. دُم. دمب. دنبال. دنباله : قال الرازی فی الحاوی قال جالینوس فی کتاب الکیموس ان الاذناب اشد صلابة من البطون و الأمعاء و بحسب ذلک یکون عسر هضمها و قلة غذائها الاّ أنّ فضولها قلیلة من أجل تحریکها. (ابن البیطار): چون ز او حذرت کردن باید همی نخست دجّال را ببین بحق ای گاو بی ذنب. ناصرخسرو. مردم از گاو ای پسر پیدا بعلم و طاعت است مردم بی علم و طاعت گاو باشد بی ذنب. ناصرخسرو. || دنبالهٔ چشم. || دراز از هر چیزی ضرب فلان بذنبه؛ آرام گرفت و ثابت گردید. || رکب ذنب الرّیح؛ بشتافت سخت و بشتاب برفت و پیشی گرفت که کس به او در نرسید. || رکب ذنب البعیر؛ به بهرهٔ ناقص و ناتمام راضی و خشنود گردید. ج، اذناب، اذانب. || ذنب العین؛ دنبالهٔ چشم. (دستوراللغة ادیب نطنزی). || دم اسب. || اسب درازدم و اشتر و جز آن. || نیش. ابره. ذنب العقرب؛ نیش کژدم و رجوع به ذنب العقرب شود.[ ذَ نَ ] (اِخ) صاحب منتخب اللغات و لطائف و غیاث و آنندراج و غیرهم آورده اند: ذَنَب، نام شکلی است در آسمان که تقاطع منطقهٔ فلک جوزهر و مائل بصورت مار بزرگ بهم میرسد یک طرفش را رأس گویند و طرف دیگر را ذنب -انتهی. عقده و نقطهٔ تقاطع فلک ممثّل به اماثل که چون کوکب از وی درگذرد جنوبی شود و این عقده را جوزهر گویند مقابل رأس. و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: ذنب بفتحتین. عند اهل الهیئة نقطة مقابلة لنقطة مُسماة بالرأس. قالوا مناطق الافلاک المائلة تقاطع مناطق الافلاک الممثّلهٔ و منطقةالبروج ایضاً علی نقطتین متقابلتین فیصیر النّصف من الافلاک المائلة شمالیاً عن منطقةالبروج، و النّصف الاخر جنوبیاً عنها. واحدی هاتین النقطتین و هی مجاز مرکز تدویر الکوکب عن دائرةالبروج علی التّوالی الی الشّمال یسمّی بالرأس، و الاخری و هی مجاز مرکز تدویر الکوکب عن دائرةالبروج علی التّوالی الی الجنوب یسمّی بالذَنَب. و یسمیان ایضاً بالعقدتین و الجوزهرین اما تسمیتها بالعقدتین فظاهر اذ العقدة فی اللّغة محلّ العقد. و امّا بالرأس و الذَنَب. فلانّ الشکل الحادث بین نصفی المنطقتین من الجانب الاقرب شببه بالتنین. و هو نوع من الحیات العظیمة. و العقدتان ای هاتان النُقطتان بمنزلة راسه و ذنبه و امّا بالجوزهرین فلانّ الجوزهر معرّب گوزهر و هو طرفاالحیّة. و قیل لانّ الجوزهر مُعَرّب جوزچهر ای صورةالجوز. و هذا کما یسمّی بعض العقد بالفارسیة بجوز گره. و انّما قلنا مجاز تدویر الکوکب و لم نقل مجازالکوکب. کما قال صاحب الملخصّ لانّ ما ذکره لا یصح الاّ فی القمر فانّه یصل مع مرکز تدویره الی منطقةالممثّل. و امّا المتحیرة فقد تصل الی منطقةالممثّل مع مراکز تداویرها و قد لا تصل الیها معها. ثم اعلم انّ ما ذکر مختصّ بالکواکب العلویّة و القمر. فانّ الرأس و الذَنب فی السّفلیین لوفسّرا بهذا لکان کلتا عقدتی الزهرة رأساً و عقدتی عطارد ذنباً فالرأس فی الزهرة العُقدة التی یاخذ منها مرکز تدویرها نحوالحضیض و فی عطارد بعکس ذلک. و قیل الرأس موضع من منطقةالممثل یکون القیاس ان یجوز الکوکب علیه و یمرّ الی جانب الشمال و الذّنب موضع منها یکون القیاس ان یجوز علیه الکوکب و یمرّ الی جانب الجنوب. ففی الزهرة و ان کانت النقطتان بحیث یقع علیهما الکوکب و یمرّ الی جانب الشمال، لکن احدیهما علی القیاس و الاخری علی غیر القیاس و علی هذا القیاس فی عطارد. و یخدشه انّه لا یتعین حینئذ ان ایّتهما علی القیاس و الاخری علی غیر القیاس. و المقصود ان یجعل التمیز بینهما. هکذا یستفاد من الجغمینی و حاشیته لعبدالعلی البیرجندی. و شرح التذکرة له - انتهی. (کشاف اصطلاحات الفنون). و شرف ذنب در قوس است. (مفاتیح العلوم خوارزمی): تا ببحر اندر است وال و نهنگ تا بگردون براست رأس و ذنب.فرخی. مخالفان ترا بر سپهر تا بزیند برون نیاید هرگز ستاره شان ز ذنب.فرخی. ماه را رأس و ذنب ره ندهد در هر برج تا ز سعد تو ندارند مر این هر دو جواز. منوچهری. ذنب مریخ را می کرده در کاس شده چشم زحل هم کاسهٔ راس.نظامی. چو برج طالعت نامد ذنب دار ز پس رفتن چرا باید ذنب وار.نظامی. بجانب سیستان باید رفت و کار آنجا که چون عقدهٔ ذنب بر هم افتاده است... کفایت کردن. (ترجمهٔ تاریخ یمینی نسخهٔ خطی مؤلف ص ۴۰). آن کمندش نگر از پشت سمندش گوئی که بهم رأس و ذنب با قمر آمیخته اند. خاقانی. و رجوع به رأس و عقده و جوزهر شود.[ ذَمْبْ ] (ع مص) سپس کسی رفتن و ملازم او شدن و او را نگذاشتن.[ ذَمْبْ ] (ع اِ) اثم. جُرم. عصیان. خطا. معصیت. گناه. جناح. وزر. مأثم. بزه. ناشایست. هر کار که کردن آن روا نباشد. کار که کردن آن ناروا باشد. و جرجانی در تعریفات گوید: الذنب، ما یحجبک عن اللََّه تعالی. و فی الحدیث: التائب من الذنب کما لا ذنب له. ج، ذنوب. جج، ذنوبات. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بالفتح و سکون النون، عند اهل الشرع ارتکاب المُکلف امراً غیر مشروع. و الانبیاء معصومون عن الذنب دون الزلة. و الزلة عبارة عن وقوع المکلّف فی امر غیر مشروع فی ضمن ارتکاب امر مشروع. کذا فی مجمع السّلوک فی الخطیة فی تفسیرالصلوة. ثم الذنوب علی قسمین. کبائر و صغائر و من الناس من قال جمیع الذنوب و المعاصی کبائر. کما یروی سعیدبن جُبیر عن ابن عباس انه قال: کُلّ شی ء عصی اللََّه فیه فهو کبیرة. فمن عمل شیئاً فلیستغفراللََّه فان اللََّه لا یخلد فی النّار من هذه الاُمة الا راجعا عن الاسلام. او جاحد فریضة او مکذّباً بِقَدرِ. و هذا القول ضعیف لقوله تعالی:{/B وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ. ۱-۶۵۴:۵۳/}(قرآن ۵۴/۵۳). و لقوله تعالی: {/Bإِنْ تَجْتَنِبُوا کَبََائِرَ مََا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئََاتِکُمْ .۱-۹۴:۳۱/} (قرآن ۴/۳۱). اذ الذنوب لو کانت باسرها کبائر لم یصح الفصل بین ما یکفّر باجتناب الکبائر و بین الکبائر. و لقوله علیه السلام: الکبائر الاشراک باللََّه و الیمین الغموس و عقوق الوالدین و قتل النّفس. و لقوله تعالی: {/Bوَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ اَلْکُفْرَ وَ اَلْفُسُوقَ. ۲۴-۲۹۴۹:۷/}(قرآن ۴۹/۷). و العصیان فلابد من فرق بین الفسوق و العصیان لیصح العطف لانّ العطف یقتضی المغایرة بین المعطوف و المعطوف علیه. فالکبائر هی الفسوق و الصغائر هی العصیان. فثبت انّ الذنوب علی قسمین. صغائر و کبائر. و القائلون بذلک فریقان منهم من قال الکبیرة تتمیز عن الصغیرة فی نفسها و ذاتها و منهم من قال هذا الامتیاز انما یحصل لا فی ذواتها بل بحسب حال فاعلها. اما القول الاوّل فالقائلون به اختلفوا اختلافاً شدیداً. فالاوّل قال ابن عباس: کُلّ ما جاء فی القرآن مقروناً بذکر الوعید کبیرة. نحو قتل النفس. و قذف المحصنة. و الزنی. و الربوا. و اکل مال الیتیم. و الفرار من الزحف. و هو ضعیف لانّ کل ذنب فلا بّد و ان یکون متعلق الذم فی العاجل و العقاب فی الآجل. فالقول بانّ کُلّ ما جاء فی القرآن مقروناً الخ یقتضی ان یکون کل ذنب کبیراً و قد ابطلناه. الثانی قال ابن مسعود: افتحوا سورةالنساء. فکلّ شی ء نهی اللََّه عنه حتی ثلاثة و ثلاثین آیة فهو کبیرة. ثم قال مصداق ذلک: ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه، الآیة. و هو ضعیف ایضاً. لانه ذکر کثیراً من الکبائر فی سائرالسّور. فلا معنی لتخصیصها بهذه السّورة. الثالث قال قوم کُل عمد فهو کبیرة. و هو ضعیف ایضاً. لانّه ان اراد بالعمد انّه لیس بساه عن فعله فماذا حال الذی نهی اللََّه عنه. فیجب علی هذا ان یکون کُلّ ذنب کبیراً و قد ابطلناه و ان اراد بالعمد ان یفعل المعصیة مع العلم بانّها معصیة فمعلوم انّ الیهود و النصاری یکفرون بنبوّة محمّد صلی اللََّه علیه وآله و سلم و هم لا یعلمون انّه معصیة و مع ذلک کفر. و اما القول الثانی فالقائلون به هم الذین یقولون انّ لکُلّ طاعة قدراً من الثواب و لکُل معصیة قدراً من العقاب. فاذا اتی الانسان بطاعة و استحق بها ثوابا ثم اتی بمعصیة و استحق بها عقاباً فهیهنا الحال بین ثواب الطاعة و عقاب المعصیة بحسب القسمة العقلیة علی ثلاثه اوجه. احدها ان یتعادلا. و هذا و ان کان محتملاً بحسب التقسیم العقلی، الاّ انّة دلّ الدلیل السّمعی علی انّه لا یوجد. لانّه قال تعالی: {/Bفَرِیقٌ فِی اَلْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی اَلسَّعِیرِ۲۰-۲۶۴۲:۷/} (قرآن ۴۲/۷). و لو وجد مثل هذا المُکلّف وجب ان لایکون فی الجنة و لا فی السّعیر و ثانیها ان یکون ثواب طاعة ازید من عقاب معصیة. و حینئذ ینحبط ذلک العقاب بما یساویه من الثّواب و یفضل من الثّواب شی ء و مثل هذه المعصیة هی الصغیرة. و هذا الانحباط هو المسمی بالتکفیر و ثالثها ان یکون عقاب معصیة ازید من ثواب طاعة و حینئذ ینحبط ذلک الثواب بما یساویه من العقاب و یفضل من العقاب شی ء. و هذا الانحباط هو المسمّی بالانحباط. و مثل هذه المعصیة هی الکبیرة. و هذا قول جمهورالمعتزله و هذا مبنی علی انّ الطاعة توجب ثواباً و المعصیة توجب عقاباً و علی القول بالاحباط. و کلاهما باطلان عندنا معاشر اهل السّنة. ثم اعلم انّه اختلف الناس فی انّ اللََّه تعالی هل میز جملةالکبائر عن جملةالصغائر ام لا. و الا کثرون قالوا انّه تعالی لم یمیز ذلک. لانّه تعالی لمّا بینّ انّ الاجتناب عن الکبائر یوجب التّکفیر عن الصغائر فاذا عرف العبدان الکبائر لیست الاّ هذه الاصناف المخصوصة عرف انّه متی احترز عنها صارت صغائره مکفرة فکان ذلک اغراء له بالاقدام علی تلک الصغائر. فلم یعرف اللََّه فی شی ء من الذنوب انّه صغیرة فلا ذنب یقدم علیه الا و یجوز کونه کبیرة فیکون ذلک زاجراً له عن الاقدام. قالوا و نظیره فی الشریعة اخفاء لیلةالقدر فی لیالی رمضان و ساعةالاجابة فی ساعات الجمعة و وقت الموت فی جملة الاوقات. و الحاصل انّ هذه القاعدة تقتضی ان لا یبین اللََّه تعالی فی شی ء من الذنوب انّه صغیرة. و ان لا یبین انّ الکبائر لیست الاّ کذا و کذا. لانّه لوبین ذلک لصارت الصغیرة معلومة. لکن یجوز فی بعض الذنوب انٌ یُبَیّنَ انّه کبیرة. روی انّه علیه السلام قال ما تعدّون الکبائر؟ فقالوا اللََّه و رسوله اعلم. فقال الاشراک باللََّه و قتل النفس المحرمة و عقوق الوالدین و الفرار من الزحف و السحر و اکل مال الیتیم، و قول الزور و اکل الربوا و قدف الغافلات المحصنات و عن عبداللََّه بن عمر رضی اللََّه عنهما انّه ذکرها و زاد فیها استحلال بیت الحرام و شُرب الخمر. و عن ابن مسعود انّه زاد فیه القنوط من رحمةاللََّه. و الیأس من رحمةاللََّه و الامن من مکراللََّه. و ذکر عبداللََّه بن عباس انها سبعة. و قال هی الی التسعین اقرب. و فی روایة الی سبعمأة اقرب کذا فی التفسیر الکبیر فی تفسیر قوله تعالی. ان تجتنبوا کبائر... الخ فی سورةالنساء و فی معالم التنزیل قال ضحاک ما وعد اللََّه علیه حداً فی الدنیا و عذاباً فی الاخرة فهو کبیرة. و قال بعضهم ما سماه اللََّه تعالی فی القرآن کبیرة او عظیماً فهو کبیرة. و قال سفیان الثوری: الکبائر ما کان من المظالم بینک و بین العباد و الصغائر ماکان بینک و بین اللََّه تعالی. لان اللََّه تعالی کریم یعفو. و قیل الکبیره ما قبح فی العقل و الطبع مثل القتل و الظلم و الزنی و الکذب و النمیمة و نحوها. و قال بعضهم الکبائر ما یستحقره العبد و الصغائر ما یستعظمه و یخاف منه. -انتهی. و فی تفسیر البیضاوی اختلف فی الکبائر و الاقرب ان الکبیرة کل ذنب رتّب الشارع علیه حداً و صرّح بالوعید فیه. و قیل ما علم حرمته بقاطع. و عن النبی صلی اللََّه علیه و آله و سلم انها سبع. الاشراک باللََّه. و قتل النفس التی حرّم اللََّه. و قذف المحصنة و اکل مال الیتیم و الرّبوا. و الفرار عن الزّحف و عقوق الوالدین. و عن ابن عباس الکبائر الی سبعمأة اقرب منها الی سبع. و قیل صِغرالذنوب و کبرها بالاضافة الی ما فوقها و ما تحتها فاکبر الکبائر الشرک. و اصغر الصغائر حدیث النفس و بینهما وسائط یصدق علیها الامران. فمن ظهر له امران منها و دعت نفسه الیهما بحیث لا یتمالک فکفها عن اکبرهما کفر عنه ما ارتکبه لما استحق من الثواب علی اجتناب الاکبر. و لعل هذا یتفاوت باعتبار الاشخاص و الاحوال. الا یری انه تعالی عاتب نبیه فی کثیر من خطراته التی لم تعد علی غیره خطیئة. فضلا عن اَن یؤاخذ علیها. -انتهی.