معنی دیرالجماجم

[ دِ رُلْ جَ جِ ] (اِخ) دیری است در بابل (عراق) واقع در هفت فرسخی کوفه و بنا بگفته یاقوت در جهت راه بیابانی بصره است و در نزدیکی آن دیری است بنام دیرالقرة و شاید دیر جماجم و دیرالقرة در قادسیه هر دو یک دیر باشند که به دو نام خوانده شده اند. (یاقوت چ اروپا ج ۲ ص ۶۸۵، ج ۴ ص ۷۶). و از داستانی که در کتاب الاغانی آمده می توان استنباط کرد که دیر جماجم نزدیک سمت غرب فرات بوده است مورخان اسلامی در وجه تسمیهٔ آن اقوال و روایات متعددی آورده اند و یاقوت در معجم البلدان چهار وجه یاد کرده و از مجموع این اقوال چنین بدست می آید که وجه تسمیه، کثرت جمجمه های انباشته شده و مدفون در این منطقه بوده است که در نسبت این جمجمه ها به قبایل و نژادها اختلاف است. اما دائرة المعارف اسلامی کلیهٔ این اقوال را بعید دانسته و احتمال داده است که وجه تسمیه بسبب جمجمه های شهدا و قدیسین مسیحی است که در این محل مدفون می باشند و از جهت دیگر باید این نام را با نام جمجمه که بر یکی از قریه های جنوبی خرابه های بابل اطلاق میگردد مقارنه کنیم. شهرت دیر جماجم در تاریخ اسلام بسبب جنگی است که در نزدیکی آن (در ۸۲ هـ . ق. / ۷۰۱م.) میان حجاج (والی عبدالملک) و عبدالرحمن بن محمد اشعث روی داده است. حجاج سپاهیان خود را در دیر قرة گرد آورد و اشعث و سپاهیان او که بالغ بر صد هزار تن بودند در محلی نزدیک دیر الجماجم سنگر گرفتند اما با کمکی که از طرف سپاهیان شام به فرماندهی سفیان انجام یافت اشعث مغلوب و به «مسکن» عقب نشینی کرد و حجاج فرمانروای بلا معارض کوفه گردید. رجوع به دیر قرة و دائرة المعارف اسلامی و دائرة المعارف فارسی و معجم البلدان شود.