معنی خلیج فارس

[ خَ جِ ] (اِخ) نام پیشرفتگی دریایی است در خشکی که بین ایران و شبه جزیرهٔ عربستان واقع است. طول آن ۸۰۰هزار گز و از شطالعرب بسوی جنوب شرقی تا شبه جزیرهٔ مسندم در عمان ممتد است و از طریق دریای عمان با اقیانوس هند ارتباط دارد و تنگهٔ هرمز آن تا دریای عمان می باشد. ولی اغلب تنگهٔ هرمز را جزء آن می آورند. این دریا از قدیم بین اعراب بحرالفارس نام داشته و در مآخذ اسلامی نیز بدین نام آمده است و در نوشته های غربی آن پرسیکوس سینوس . یا پرسیکوم ماره آمده. مساحت خلیج فارس متجاوز از ۲۵۱۲۲۶ کیلومتر مربع است و عرض آن در مدخل آن یعنی تنگهٔ هرمز ۸۰ هزارگزی و در رأس خلیج متجاوز از ۲۲۰ هزار گز و منتهای عرض آن ۳۲۰هزار گز می باشد. عرض آبهای ساحلی ایران طبق قانون مصوب تیر ۱۳۱۳ هـ . ش. و لایحهٔ اصلاحی فروردین ۱۳۳۸ از خط مبدء آبهای بحر عمان ۱۳ میل دریائی است. عمق آب آن بندرت از ۹۰ متر تجاوز میکند برخلاف بحر احمر که عمق آن تا بیش از دوهزار متر میرسد. {aمنابع ثروت: a}سواحل خلیج فارس حاوی معادن سرشار نفت است. بعضی از جزایر آن خاصه هرمز و ابوموسی معدن خاک اخرای سرخ است که استخراج میشود. نمک به مقدار زیاد در آنجا وجود دارد و در سواحل ایرانی آن نزدیک لنگه گوگرد استخراج میگردد و سنگ گچ مرغوب نیز در همهٔ قسمتهای آن هست. در سراسر جزایر و حواشی خلیج گیاه و رستنی بسیار کم است و در نزدیک بندرعباس و کنار رود سند و هفوف احساء اراضی وسیعی برای کشت و بزر وجود دارد. در سواحل عربی خلیج فارسی شتر برای حمل و نقل تربیت می کنند و مانند نقاط ایران حیوانات اهلی آنها اسب و الاغ و گوسفند و بز است. در خلیج فارس حدود دویست نوع ماهی است که مهمترین آنها شمشیرماهی است که بنام شیرماهی مشهور می باشد. در این خلیج ماهیهای دیگری از قبیل بعضی اقسام «رایا» و «موژیل» و «هیلارا» نیز یافت می شود. کوسه ماهی در خلیج فارس فراوان است. کوسه دندان نیز در آنجا وجود دارد. دولت ایران در بندرعباس کارخانهٔ ساردین سازی قبل از جنگ بین المللی دوم ایجاد کرد ولی بعد تعطیل شد. صید مروارید و صدف در خلیج فارس در سابق رونق بسیار داشت ولی پس از آمدن صدف و مروارید مصنوعی این صید از رونق افتاد. {aآب و هوای خلیج فارس: a}نواحی خلیج فارس از نواحی بد آب و هوای ایران است. رطوبت نسبی همه جا بسیار زیاد است. در بوشهر ۸۴% و در بحرین به ۸۰% می رسد. بارش در سواحل ایرانی بمراتب بیشتر از سواحل عربی است. بارش متوسط سالیانه در کویت ۲/۱۲ سانتی متر و در خرمشهر ۳/۲۱ سانتیمتر و در بوشهر ۷/۲۷ سانتیمتر و در جاسک ۹/۱۱ سانتیمتر است. {aبادهای خلیج: a}باد آن اغلب باد شمال غربی است که از شمال می وزد و امتدادش در سواحل غربی از شمال تا شمال غربی است و در رأس خلیج در جانب ایران از شمال شرقی تا غرب شمال غربی و در مدخل جنوبی خلیج از غرب به جنوب غربی تغییر می کند. بادهای معروف به قوس، جنوب شرقی یا شرقی اند و بدنبال آن غالباً بادهای جنوب غربی می وزد که بومیان از آن سخت وحشت دارند زیرا لنگرگاههای آنان را خراب می کند و آسیب می رساند. {aتاریخچهٔ دریانوردی در خلیج فارس:a} دریانوردی در خلیج فارس سابقهٔ طولانی دارد ولی نخستین مدرک قطعی در این باب از قرن چهارم قبل از میلاد است و استیلای ایرانیها نیز بر سواحل و جزایر جنوبی خلیج فارس لااقل از قرن اول قبل از میلاد مسیح می باشد. در دوره های اسلامی بعد از زوال قدرت خلفای عباسی شاهان آل بویه بار دیگر عمان و بحرین را ضمیمهٔ فارس کردند و این نواحی تا قریب یک قرن مطیع آنان بود و سپس تحت استیلای سلاجقهٔ کرمان و اتابکان فارس درآمد. تورانشاه اول سلجوقی مرکز تجارت دریایی را از سیراف به کیش منتقل کرد. از سال ۶۲۶ هـ . ق. بندر و سپس جزیرهٔ هرمز مرکز بی رقیب تجارت خلیج بود و ملوک هرمز در خلیج فارس قدرت یافتند. پس از بسته شدن راه تجارت بین شرق و غرب، بر اثر فتوحات عثمانیها، تجار پرتقالی متوجهٔ این خلیج شدند و در ۹۲۱ هـ . ق. جزیرهٔ هرمز بتصرف قطعی آنان درآمد. در سراسر قرن شانزدهم بعد از میلاد خلیج فارس تحت نظارت کامل پرتقالیها بود. در اواخر این قرن انگلیسیها و هلندیها در صدد استفاده از امکانات تجارتی خلیج فارس برآمدند. مأمورین شرکت هند شرقی بریتانیا مزایایی از شاه عباس اول صفوی گرفتند و کشمکش بین انگلیسها و پرتقالیها آغاز گردید. در سال ۱۰۳۱ هـ . ق. شاه عباس با کمک شرکت هند شرقی پرتقالیها را از هرمز بیرون راند و از آن پس استیلای پرتقالیها در خلیج برافتاد. پس از آن انگلیسیها گرفتار رقابت هلندیها در خلیج شدند. هلندیها امتیازاتی از سلاطین صفوی گرفتند و یکی از عمده ترین شرکت های تجارتی در خلیج گشتند. از ۱۷۰۸ م. انگلیسها بتدریج موقعیت گذشته را بازیافتند. در ۱۱۷۹ هـ . ق. هلندیها از آخرین پایگاه خود جزیرهٔ خارک طرد شدند و با رفتن این رقیب از میان رقابت فرانسوی ها نیز پس از آنکه جزیرهٔ موریس را از دست دادند (۱۲۲۵ هـ . ق. MMM ۱۸۱۰ م.) زایل گردید و بریتانیای کبیر در خلیج بی رقیب شد. در اوضاع آشفتهٔ اواخر عهد صفوی خوارج بحرین را گرفتند (MMM ۱۱۳۰ هـ . ق.) و نادرشاه در (۱۱۴۹ هـ . ق. MMM ۱۷۳۷ م.) بحرین را به ایران برگرداند. در قرن نوزدهم میلادی وضع خلیج فارس مرتب نبود. دولت بریتانیا با دخالتهای ممتد خود در خلیج فارس نفوذ کرد. بعد از جنگ بین المللی اول و انقراض خاندان قاجاریه قدرت ایران بر سواحل و جزایر خلیج فارس استقرار یافت و این منطقه که جزء لاینفک ایران از قدیم الایام بود از دخالتهای بیگانه مصون ماند و اکنون نیز بنادر مهم آن از بهترین و آبادترین بندرهای اقیانوس هند است. رجوع به دائرة المعارف فارسی و فرهنگ فارسی معین شود.