معنی حسن مجتهد

[ حَ سَ نِ مُ تَ هِ ] (اِخ) (حاج میرزا آقا...) پسر حاج میرزا باقربن میرزا احمدبن لطفعلی خان بن محمدصادق مغانی تبریزی است که در ۱۳۳۸ هـ . ق. در تبریز درگذشت. خاندان «مجتهد» در سدهٔ سیزدهم هجری از علمای معروف و مرجع روحانی شیعیان آذربایجان بوده اند، و بمناسبت مخالفت ایشان با گروه دیگر از شیعه که خود را شیخی می خواندند و پیروی از شیخ احمد احسایی داشتند، ایشان به متشرع معروف شدند. میرزا حسن نزد سید حسین کوهکمری و میرزا حسن شیرازی در سامرا و ملا علی نهاوندی تلمذی کرده و خود صاحب تألیفات میباشد مانند «تشریح الاصول» و جز آن. وی چهل سال در تبریز مرجع عامه بوده است. (ریحانة الادب) (ذریعه ج ۴ ص ۱۸۵). حاجی میرزا حسن عضو نخستین انجمن ایالتی تبریز در صدر مشروطه بود، ولیکن در نهان مخالفت میورزید، و سپس علناً در اختلاف رعایا با حاج محمد علی مالک دیه قراچمن (سیاه چمن) از مالک دفاع کرد و با دولت سازش نمود و مردم بر او شوریده از تبریز بیرونش راندند. او به نجف نامه نوشت که مشروطه باید مشروعه باشد. و حاج شیخ عبداللََّه مازندرانی، یکی از سران مشروطه و روحانیون عالیمقام و روشن فکر در عراق، در جواب او این جملهٔ معروف را نوشت که: «ای گاو مجسم، مشروطه مشروعه نمیشود». و این جمله چنان شهرت یافت که در شمار امثال فارسی درآمد، شاعر خامنه یی در یک قطعه آن را آورده گوید: بلی ز گاو مجسم مجو فضیلت انسان. (از تاریخ مشروطهٔ کسروی).