[ ذِ ] (ع ص) نعت فاعلی از حذق. استاد. (ادیب نظنزی) (دهار). سخت استاد (ربنجنی). ماهر. استادکار. نیک دان. زیرک. زیرک سار در کاری. اوستا. اوستاد. استاد با فطانت و دانا در کاری. کامل در فن.بلتع. بلنتع. (منتهی الارب). مجرب. متقن. ج، حاذقون. حاذقین. حذاق : استادان حاذق و عملهٔ چابک ترتیب دادند. (ترجمهٔ تاریخ یمینی چ طهران ص ۴۲۰). چونکه آید او حکیم حاذق است صادقش دان کاو امین و صادق است. مولوی. وزیری فیلسوف حاذق و جهاندیده با او بود گفت ای پادشاه شرط محبت آن است که تا توانی در حق هر دو طائفه نیکوئی کنی. (گلستان). یکی از ملوک عجم طبیبی حاذق را بخدمت مصطفی فرستاد. (گلستان). || تند. تیز. گزنده. ثقیف: خل حاذق. || حاذق باذق؛ از اتباع است بمعنی زیرک و ماهر در کار.
[ ذِ ] (اِخ) یکی از اطبا و شعرای پارسی گوی هند است. صاحب تذکرهٔ صبح گلشن گوید: حکیم محمد اسحاق بن علی حسین از اجلهٔ سادات قصبهٔ موهان مضاف بدارالامارهٔ لکنهو است. خوش فکر و بلندخیال و نکته جو و بکلیات و جزئیات علم و عمل طب ماهر و حاذق و بر انواع نظم علی الخصوص در نعت حضرت سرور کائنات علیه افضل السلام والصلوة بدقت و لطافت قادر و فائق. دیوان مدینهٔ نعت او که از آغاز تا انجام همه اش مدح و ثنای سیدالانبیاء صلی اللََّه علیه و آله و سلم است بر فضل و کمالش دال و به این رهگذر ملقب بحسان الهند است. نزد ارباب کمال از مبدأ فیاض طبعی عرش پیما یافته و برای تعلم فن شاعری بخدمت مولوی محمد احسن بلگرامی شتافته خدایش زنده داراد که بسی مضامین تازه و نازک در مدینهٔ نعت از رشحهٔ خامه اش میبارد. او راست: یا رب بنور چهرهٔ زیبای مصطفی بنمای نور خویش ز سیمای مصطفی خورشید نقطه ای است که آمد بروی روز از خط آفتاب تجلای مصطفی حسن پری بسلسله دارد ز زلف پای دیوانه شد ز بسکه بسودای مصطفی حاذق بجاه نعت عدیل تو در سخن آمد محال عقل چو همتای مصطفی. و نیز: کمال محو جمال محمد عربی جمال وقف کمال محمد عربی یکی است خواب پریشان و جلوهٔ یوسف بچشم محو خیال محمد عربی سرشک آل بود لعل بی بها گر ریخت ز دیده در غم آل محمد عربی پری کنیز غلام محمد عربی ادا (؟) غلام خرام محمد عربی چه گویمت ز حسام محمد عربی کف قضاست نیام محمد عربی. و هم: نور نظر جان رخ نیکوی محمد عطر گل ایمان تن خوشبوی محمد از طاق دلم شیشهٔ سودای حرم را افکند هوای خم ابروی محمد. * از گران ارزی جنس و خوبی رویش مپرس حسن خوبان را شکست از نقش پا بازارها. * یوسف بزر قلب دهد هر که فروشد با نقد دو عالم سر سودای مدینه. * روغن ز گل طور کشیدند و زدندش در کاگل آه دل شیدای مدینه. * حسن آفرین خودست خریدار مصطفی نازم بحسن گرمی بازار مصطفی. با آنهمه تمجید و تبجیل مؤلف صبح گلشن باید گفت که ذائقهٔ شعری ما ایرانیها به درک دقائق هند قادر نیست. ادوارد برون نیز نام شاعری هندی پارسی گوئی را به نام حاذق در کتاب خود آورده است بنقل از شبلی و گوید یکی از سیزده تنی است که صائب شعر آنها را پسندیده است و تضمین کرده که شاید همین حاذق مذکور تذکرهٔ صبح گلشن باشد. رجوع به تاریخ ادبیات برون ترجمهٔ رشید یاسمی ص ۱۱۴ و ۱۱۵ و ۱۷۷ شود.
[ ذِ ] (اِخ) او راست: اخلاق و آداب احلام الاحلام. و آن مقامه مانندی است تهذیبی. (معجم المطبوعات).