معنی جامع نطنز

[ مِ عِ نَ طَ ] (اِخ) یا مسجد جمعه. مسجد معروفی است در نطنز که مورد مطالعهٔ سیاحان بوده و مهمترین بنای قدیم نطنز بشمار است. این جامع مرکب از چندین بنا است که همهٔ آنها را در زمان الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان ساخته اند. ساختمانها مربوط به زمانهای مختلف ولی قریب العهد به یکدیگر هستند. طرح این مسجد در بادی نظر بسیار غریب مینماید زیرا تفاوت سطح و انحراف محور در آنها نمایان است. ابنیهٔ مذکور عبارتند از: ۱- مسجدی که قسمت هائی از آن را در سالهای ۷۰۴ و ۷۰۵ هـ .ق . به انجام رسانده اند. ۲- بقعهٔ شیخ عبدالصمد اصفهانی که در ۷۰۷ هـ .ق . به انجام رسیده است. ۳- ایوان مدخل یک خانقاه ویران که ظاهراً ۷۱۶ یا ۷۱۷ هـ .ق . ساخته شده است. ۴- یک مناره که تاریخ ۷۲۵ هـ .ق . دارد. خود مسجد که نسبتاً از خرابی محفوظ مانده مرکب است از شبستان هشت ضلعی دارای گنبد که مشرف بر صحنی است که چهار ایوان دارد. اضلاع صحن را دهلیزها و نمازخانه های مختلف بهم متصل میسازد. این مسجد از سمت شمال و مشرق و جنوب محدود است به کوچهٔ باریکی که چون به مدخل بزرگ مسجد و مقابل منارهٔ درگاه خانقاه میرسد وسعت یافته مبدل به میدانچه میگردد، در سمت غرب ویرانهٔ خانقاه دیده میشود که محدود به راهی میگردد. مسجد سه مدخل دارد یک جنوبی و دو شمالی، مدخلهای شمالی با سطح حیاط برابر است و مدخل جنوبی دهلیز وسیعی <۵۳۰۶۴۰۰۵۰۱۷۳۹۷۰۱>... <۵۳۰۶۴۰۰۵۰۱۷۳۹۷۰۲>... است که دوازده پلهٔ بلند دارد. صحن مسجد فضای مربعی است بطول ۰۶/۱۴ گز و عرض ایوانها متفاوت است. از عجائب این بنا اینکه شبستان بر روی محور صحن و ایوانهای شمالی و جنوبی واقع نشده است. در میان صحن پله های وسیعی است که به کنار قناتی میرسد. و مردم از آن پله ها بر سر قنات میروند. مسجد که از آجر ساخته و از آهک پوشیده شده است، از دور سفید بنظر میرسد، فقط در زیر پایهٔ اطاق ایوان شمالی خطوط رنگی بنظر میرسد، تاریخ اتمام بنا را روی در جنوبی چنین نوشته اند: بسم اللََّه الرحمن الرحیم. امر بعمارة المسجد فی المسجد (کذا) المولی المعظم و الصاحب الاعظم دستور ممالک العالم، الممهد قواعد (کذا) الخیر والکرم خواجه زین الدنیا و الدین خلیفةبن الحسین الماستری بمساعی الصدر الاعظم شمس الدین محمدبن علی النطنزی فی سنة اربع و سبعمائه» بین قسمت های مختلف این جامع اختلاف فاحشی دیده میشود که نمودار یک انقلاب در عالم معماری است که در فاصلهٔ ناچیز از زمان روی داده است. (از آثار ایران ج ۱ ص ۳۷ ببعد). و رجوع به کتاب مزبور صفحات یاد شده شود.