معنی جامع عمروبن عاص

[ مِ عِ عَ مْ رِ نِ ] (اِخ) مسجد معروفی است در مصر. یاقوت حموی آرد: این مسجد در موضع مرتفع بی درخت و گیاهی که در تصرف قتیبةبن کلثوم تجیبی بود بنا شده است. چون عمروبن عاص پس از فتح اسکندریه به فسطاط برگشت از قتیبةبن کلثوم خواست که خانهٔ خود را مسجد کند قتیبة نیز آن را به مسلمانان داد و بسال ۲۱ هـ .ق . بنای مسجد آغاز شد و هشتاد تن از بزرگان صحابه از جمله زبیربن عوام و مقدادبن اسود و عبادةبن صامت و ابوالدرداء و ابوذر غفاری و نظائر آنان در بناء آن شرکت داشتند. طول مسجد پنجاه ذراع و عرض آن سی ذراع است. گویند اندکی صاروج در آن بکار رفته بود تا در زمان ولیدبن عبدالملک که مساجد را تجدید بنا میکرد بدست قرةبن شریک بصورت کنونی بنا شد. سپس در سال ۵۳ مسلمةبن مخلد انصاری که از جانب معاویه به حکومت مصر رسید آن را وسعت داده و سفیدکاری و تزیین کرده و بر ابهت آن افزود و بسال ۹۳ قرةبن شریک عبسی حاکم مصر بدستور ولیدبن عبدالملک آن را ویران کرده و از نو بنا نهاد و در زیبایی آن کوشید و چون بسال ۱۳۳ صالح بن علی بن عبداللََّه بن عباس از جانب سفاح والی مصر شد بر وسعت آن بیفزود و گویند خانهٔ زبیربن عوام را جزء مسجد کرد و باز بسال ۱۷۵ چون موسی بن عیسی از جانب هارون الرشید حاکم مصر گشت آن را وسیع تر کرد و نیز عبداللََّه بن ظاهربن حسین که بسال ۲۱۱ برای جنگ با خوارج به مصر رفت فرمود تا بر جانب غربی آن مقداری افزودند و همچنین بسال ۲۵۸ بدستور معتصم خلیفهٔ عباسی حاکم وقت ابوایوب احمدبن محمد مسجد را توسعه داد و بسال ۲۷۵ حریقی در جامع روی داد و خمارویه بن احمدبن طولون آن را تعمیر کرد و نام خود را بر بالای آن نوشت. و در سال ۳۳۶ ابوحفص عمر قاضی عباسی آن را توسعه داد و بسال ۳۵۷ محمدبن عبداللََّه بن خازن رواقی بمقدار نه ذراع بر آن افزود و پیش از اتمام آن درگذشت و پسرش علی آن را تمام کرد. سپس بسال ۳۷۸ بدستور وزیر یعقوب یوسف بن کلس فواره ای به زیر قبهٔ بیت المال افزود. سپس الحاکم کاشی های آن را برکند و سفید نمود. (از معجم البلدان). این جامع در دورهٔ خلفاء فاطمی بمنتهی درجهٔ مجد و عظمت خود رسید. ناصرخسرو که بسال ۴۳۹ آن را دیده چنین آرد: این مسجد بر روی چهار ستون از مرمر قرار گرفته و دیوارهای محراب آن با لوحهٔ مرمر سفید که بر روی آنها آیات قرآن مجید با خطی زیبا نوشته شده، پوشیده گردیده و چهار سمت آن را بازار فراگرفته است و ابواب آن در بازار باز میشود. این مسجد را تاج الجوامع و جامع عتیق نیز گویند و تنها محل عبادت و اقامهٔ جمعه نیست بلکه تمام امور قضائی و سیاسی در آن انجام می یافت و محل اجتماعات علمی بود. بسال ۵۶۴ هـ .ق . فسطاط را از ترس استیلای صلیبیان بر آن آتش زدند و مدت ۵۴ روز در آتش میسوخت و در این حریق جامع عمرو نیز درهم فروریخت. سپس بنای آن تجدید گشت و تعمیرات فراوانی در آن شده و آخرین آن در دورهٔ عثمانی و بسال ۱۲۱۲ هـ .ق . بدست امیر مرادبک بود. پس از آن محمدعلی پاشا بسال ۱۳۰۰ هـ .ق . اصلاحاتی در آن کرده و موقوفاتی برای آن قرار داد. از نظر باستان شناسی در این مسجد کاوشهائی شده و آثاری بدست آمده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص ۲۶ ببعد). و رجوع به معجم البلدان و تاریخ المساجد الاثریه صفحات مزبور شود.