معنی تاریخ غازانی

[ خِ ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ ایلخانی. حسن تقی زاده در کتاب گاه شماری آرد:... بقول مشهور از ۱۳ رجب سنهٔ ۷۰۱ هـ . ق. موافق اول حمل و اول فروردین ماه جلالی سنهٔ ۲۲۵ جلالی شروع میشود. در نزهت القلوب نیز اول محرم سال ۷۴۰ هـ . ق. را معادل ۲۴ تیرماه جلالی سنهٔ ۲۶۱ و ۲۴ تیرماه سنهٔ ۳۸ غازانی می شمارد که بنابر آن باز مبدأ بسنهٔ ۷۰۱ هـ . ق. ولی بتاریخ جلالی سنهٔ ۲۲۴ میافتد. لکن در تاریخ وصاف که تألیف آن مقارن همان زمان ایجاد تاریخ غازانی بود در ص ۴۰۴ روز ۲۲ رجب سنهٔ ۷۰۲ هـ . ق. را آغاز سنهٔ ۶۹۴ خراجی و سنهٔ سوم خانی غازانی میشمارد و در ص ۴۳۵ گوید: «ابتدای سنهٔ احدی خانی مطابق سنهٔ اثنین و تسعین و ستمائة الخراجیه» و از این قرار مبدأ تاریخ بدوم ماه رجب سنهٔ ۷۰۰ هـ . ق. میافتد که مطابق آغاز سال ۲۲۳ جلالی میشود و این فقره با آنچه در اکثر تقویم های این عصر ثبت است هم موافقت دارد چه مثلاً امسال را (۱۳۱۴ هـ . ش.) مطابق ۸۵۷ جلالی و ۶۳۴ ترکیهٔ ناقصهٔ غازانیه ثبت می نمایند که مبدأ بهمان سنهٔ ۲۲۳ جلالی میرسد و ظاهراً باید قول تاریخ وصاف را ترجیح داد. سالهای این تاریخ شمسی است و در واقع عیناً نظیر تاریخ جلالی است فقط با فرق در مبدأ تاریخ و هر ماه و هر روز از سالهای آن نیز عیناً همان ماه و همان روز از سالهای جلالی است و چنانکه از تطبیق نزهت القلوب دیده میشود و چون این تاریخ و سال و ماه را برای امور دولتی استعمال میکردند و برای امور مذهبی تاریخ هجری قمری معمول بود لهذا یکی شمسی و دیگری قمری با مبدأ تاریخ مختلف حساب شده و تصادمی با هم نداشتند و چون مبدأ یکی نبود اختلاف بین آنها باعث اشتباهات و اختلال حساب نمیشد. چنانکه گفته شد اسامی ماهها در این تاریخ همان اسامی ماههای ایرانی بوده و در نزهت القلوب تصریح میکند بر اینکه سال غازانی ماههای مخصوص یا اسامی دیگر ندارد ولی بعدها در تقویم ها دیده میشود که ماههای سال غازانی را به اسامی ترکی ثبت کرده اند و حتی در شرح ملا مظفر جنابذی (گنابادی) بر بیست باب عبدالعلی بیرجندی در ضمن تقویمی که برای سنهٔ ۱۰۰۵ هـ . ق. ساخته بهمین نحو عمل کرده است. عمل «ازدلاق» ظاهراً بعد از تأسیس تاریخ غازانی بکلی فراموش نشد و از اینکه عثمانیها از اواخر قرن یازدهم هجری به این طرف آن را مرتباً مجری داشتند معلوم میشود که قبل از آن یا در خود آن مملکت و یا بعضی ممالک دیگر اسلامی ولی بطور نامرتب مجری بوده و یا چون بکلی از خاطرها نرفته بود دولت عثمانی آنرا... احیا نمود. (از گاه شماری تقی زاده صص ۱۶۳ -۱۶۴). رجوع به تاریخ ایلخانی شود.