معنی اردوان
[ اَ دُ ] (اِخ) رجوع به اردوال (شهرک) شود.[ اَ دَ ] (اِخ) ارتبان . ارته پان. نام عده ای از ایرانیان باستان و از آن جمله پنج تن از شاهان اشکانی و نام پادشاهی بوده از نسل گشتاسب. (برهان قاطع). رجوع به اردوان اول و دوم و سوم و چهارم و پنجم و غیره شود. این نام مرکبست از ارته تقدس و درستکار و بان یا پان به معنی حافظ و حامی و نگهبان و اردوان به معنی نگهبان درستکاران است. در فرهنگ رشیدی آمده: «معنی ترکیبی آن نگاهدارندهٔ خشم» است و آن صحیح نیست. فردوسی در شاهنامه از دو اردوان یاد کرده: چه زو بگذری نامدار اردوان خردمند و با داد و روشن روان. جو بنشست بهرام از اشکانیان ببخشید گنجی به ارزانیان ورا خواندند اردوان بزرگ که از نیش بگسست چنگال گرگ. و در حقیقت پنج اردوان اشکانی در روایات داستانی ایران که بفردوسی رسیده تبدیل به دو اردوان شده است. رجوع به ایران باستان ص ۲۵۴۱، ۲۵۴۶، ۲۵۵۰، ۲۵۵۱، ۲۵۵۲، ۲۵۵۳، ۲۵۵۴، ۲۵۵۵، ۲۵۵۶، ۲۵۶۷، ۲۵۶۸، ۲۵۷۰، ۲۵۷۷، ۲۵۸۰، ۲۵۹۰، ۲۶۳۳ و ۲۷۰۳ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) پسر وشتاسپ پسر ارشام هخامنشی و او برادر داریوش اول و عم خشیارشاست. (ایران باستان ص ۷۰۸، ۷۱۱، ۷۱۳، ۱۶۲۵).[ اَ دَ ] (اِخ) رئیس قراولان مخصوص خشیارشا، شاهنشاه هخامنشی. وی در سال ۴۶۶ ق.م. کنگاشی بر ضد شاه ترتیب داده خواجه ای را میتری دات (مهرداد) نام در آن داخل کرد. کتزیاس نام این خواجه را اسپاتامیترس نوشته است. اردوان بدستیاری خواجهٔ مزبور شب وارد خوابگاه خشیارشا شده او را در خواب کشت. پس از این واقعه نزد اردشیر، پسر سوم خشیارشا رفته او را از فوت شاه آگاه کرد و گفت که قتل شاه کار داریوش پسر بزرگ خشیارشاست. او برای رسیدن بتخت اینکار کرده و خود اردشیر هم در خطر است. سخنان اردوان چنان در مزاج اردشیر نوجوان اثر کرد که در حال برای کشیدن انتقام پدر و حفظ جان خود بسرای داریوش رفته به همدستی اردوان و چندتن از قراولان او را بکشت. و سپس اردوان اردشیر را بر تخت نشانید با این مقصود که چندی با او مماشات کند تا موقع قتلش برسد و خود تخت را تصاحب کند. جهت امیدواری او را از اینجا باید دانست که در زمان خشیارشا اعتبار زیاد یافته بود و هفت پسر او مشاغل مهم در دوائر دولتی داشتند. (رجوع به ایران باستان ص ۹۰۴، ۹۰۵ شود) در مدت چند ماه اردوان راتق و فاتق و شاه حقیقی بود، تا اینکه خواست اردشیر را هم از میان بردارد، ولی این دفعه گرفتار شد. کتزیاس تفصیل قضیه را چنین نوشته: آمتیس، که دختر خشیارشا و خواهر اردشیر بود مورد شکایت شوهرش بغابوخش (مگابیز یونانیان) واقع شد. اردشیر خواهر خود را سخت ملامت کرد و با وجود این ترضیهٔ خاطر شوهرش بعمل نیامد و بغابوخش بقدری کینهٔ زن را در دل گرفت که بزودی بغض خود را شامل شاه هم کرد و چون اردوان هم نسبت بشاه سوء قصد می ورزید، این دو تن بیکدیگر نزدیک شده برای اجرای مقصود واحد هم قسم گشتند. بغابوخش از ترس یا جهت دیگری نزد شاه رفته سر را افشا کرد و بحکم اردشیر اردوان را گرفته بمحبس انداختند. پس از آن تحقیقات و استنطاقات قضیهٔ کشته شدن خشیارشا کشف و شرکت مهرداد خواجه معلوم شد. در نتیجه خواجه را بجرم شرکت در قتل مذکور و قتل داریوش برادر شاه، با زجرهای شدید کشتند ولی اردوان چون صاحب قوم و قبیلهٔ متنفذی در باختر بود، چندی در حبس بماند تا آنکه او را هم در جدال سختی با سه تن از پسرانش کشتند و بغابوخش که در این جدال زخم برداشته بود بکمک طبیب یونانی آپُولُّنیدِس نام معالجه شد و با زن خود آشتی کرد. دیودور سیسیلی شرح قضیه را طور دیگر نوشته، این مورخ گوید (کتاب ۱۱، بند۶۹): اردوان یکنفر گرگانی بود، که میخواست بتخت برسد با این مقصود شبانه داخل اطاق خشیارشا گردیده او را کشت. بعد خواست سه پسر او را هم بکشد و چون ویشتاسپ والی باختر غائب بود، به داریوش و اردشیر پرداخت و به اردشیر چنین وانمود، که خشیارشا را داریوش کشته و بر اثر این تهمت اردشیر در خشم شده برادر خود را کشت. بعد اردوان به اردشیر حمله کرد، ولی او بمقام مدافعه برآمده زخم خفیفی برداشت و ضربتی مهلک به اردوان زده کار او را بساخت. ژوستین این واقعه را چنین ذکر کرده (کتاب ۳، بند۱): اردشیر از اردوان خواست که قشون خود را سان بدهد و در حین سان دیدن به او گفت، جوشن من خیلی کوتاه است، اردوان در حال جوشن خود را کند، که بشاه تقدیم کند و چون برهنه ماند، اردشیر شمشیر خود را کشیده به تن او فرو برد و امر کرد، پسران او را گرفتند. پلوتارک از قول، دی نُن نوشته که ارودان در مدت هفت ماه نیابت سلطنت میکرد و بعضی گمان می کنند، که نیابت او از طرف ویشتاسپ پسر خشیارشا والی باختر بوده. رجوع به ایران باستان صص ۹۰۸ -۹۰۹ شود. ظاهراً همین اردوان است که تمیستوکل پس از ورود به ایران نزد او شده گفت، من یونانی کامل هستم و لازم است راجع بمطلبی که شاه علاقهٔ کامل به آن دارد بحضور شاه برسم. اردوان جواب داد: ای بیگانه، قوانین انسان در همه جا یکی نیست، آنچه برای جمعی خوب است، برای عده ای بد است، ولی چیزی که برای همه خوب میباشد، این است که هر قوم قوانین مملکت خود را رعایت کند. شما یونانیها آزادی و برابری را از هر چیز برتر میدانید، یکی از بهترین قوانین ما این است که شاه را محترم بداریم و او را صورت خدائی بدانیم، که حافظ همه چیز است، پس اگر خواهی عادات ما را بجا آورده او را بپرستی مانند ما میتوانی او را ببینی و با او حرف بزنی (مقصود از پرستیدن که یونانیها استعمال میکنند بزانو درآمدن یا بخاک افتادن است. م). اگر عقیدهٔ دیگری داری، باید بتوسط شخصی با او حرف بزنی، زیرا عادت پارسی بر این است، که کسی نمیتواند شاه را ببیند، مگر اینکه اول او را پرستش کند. تمیستوکل در جواب چنین گفت: اردوان، من به اینجا با این مقصود آمده ام، که افتخارات و قدرت شاه را زیاد کنم. البته اطاعت از قوانین شما خواهم کرد، زیرا اراده خدائی که دولت پارس را به این اندازه بلند و بزرگ کرده، چنین است. من چنان کنم، که شاه مورد پرستش مردمانی بیشتر گردد. در این موقع اردوان سؤال کرد: بشاه بگوئیم، که تو کیستی، زیرا چنانکه می بینم، تو یک شخص متعارف نیستی. تمیستوکل جواب داد: «اما در این باب باید بگویم، که کسی جز شاه نخواهد دانست، من کیستم». در اینجا پلوتارک گوید (تمیستوکل، بند ۳۲) که: این حکایت از فانیاس یونانی است، ولی اراتس تِن در کتاب خود راجع بثروت نوشته، که یکی از زنان غیر عقدی اردوان از اهل اری تره تمیستوکل را به او معرفی کرد. رجوع به ایران باستان ص ۹۱۴، ۹۱۵ و نیز ص ۷۲۳، ۷۲۷، ۷۳۳، ۷۳۶، ۸۰۳ و ۱۴۶۶ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) عموی فرهاد دوم که در جنگ با یوئه چی ها از پا درآمد. (ایران باستان ص ۲۰۸۸).[ اَ دَ ] (اِخ) سکه ای در عراق عجم بدست آمده از اردوان نامی با این نوشتهٔ منقوش: آراق ملکو، یعنی پادشاه عراق. (ایران باستان ص ۲۶۸۰).[ اَ دَ ] (اِخ) یکی از نوکران میرزا اسکندر در شیراز که میرزاابراهیم سلطان تیموری آنان را بند کرده مصحوب معتمدی به خراسان روانه گردانید و بندیان در خان حبش موکل خود را به قتل رسانیده به کندمان شتافتند و نزد میرزابایقرا شدند. (حبط ج ۲ ص ۱۹۲).[ اَ دَ ] (اِخ) قاصد امیر شاه ملک نزد دایمسک خان. رجوع به حبط ج ۲ص ۴۰۳ و ۴۰۴ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) نام ولایتی است بسیار وسیع. (برهان قاطع) (غیاث اللغات).[ اَ دَ ] (اِخ) آفدم یا افدم آخرین پادشاه اشکانی: و اردوان را در سیرالملوک آذروان نوشتست آفدم یعنی آخر. (مجمل التواریخ و القصص ص ۳۲). رجوع به اردوان پنجم شود.[ اَ دَ ] (اِخ) ابن ایلاووس مسعودی در مروج الذهب بنقل از ابوعبیدة معمربن المثنی التیمی (در بعض نسخ الیمنی) نام نهمین پادشاه اشکانی را ایلاووس بن اردوان بن ایلاووس آورده است. (ایران باستان ص ۲۵۵۱) و محتمل است که «ایلاووس» مصحف «بلاش» باشد.[ اَ دَ ] (اِخ) ابن اشکانان. رجوع به اردوان بزرگ و مجمل التواریخ و القصص ص ۳۲ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) ابن بلاشان. نسب او با پدر میرود. (فارسنامهٔ ابن البلخی چ کمبریج ص ۱۸) مؤلف مجمل التواریخ آرد (ص ۵۹): پادشاهی اردوان بن بلاشان سیزده سال بود. مؤلف حبیب السیر (ج ۱ ص ۷۶) آرد: اردوان بلاشان ملقب به احمر بود و به اعتقاد حمداللََّه مستوفی مدت سیزده سال پادشاهی کرد و در جنگ اردوان بن اشغ بقتل رسید. و رجوع به فارسنامه ص ۳۲ و اردوان پنجم در همین لغت نامه و ایران باستان ص ۲۵۴۸، ۲۵۴۹، ۲۵۵۴، ۲۵۵۵، ۲۵۷۷، ۲۵۸۰ و ۲۵۹۰ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) ابن نرسی نام هفتمین یا هشتمین یا دوازدهمین پادشاه اشکانی بروایات ابوریحان بیرونی و حمداللََّه مستوفی و خوندمیر و سپهر مؤلف ناسخ التواریخ. (ایران باستان ص ۲۵۷۸، ۲۵۸۰، ۲۵۸۱).[ اَ دَ ] (اِخ) احمر. نام این پادشاه اشکانی در کتاب التاج جاحظ (ص ۲۹، ۱۱۸، ۱۵۱) آمده و احمدزکی پاشا محشی کتاب گوید (حاشیهٔ ۶ ص ۲۹): کلمة «الاحمر» تحریف من الناسخ للفظة «الاصغر» - انتهی. و محتمل است که محرف اردوان اخیر (مذکور در کتاب حمزه) باشد. و رجوع به اردوان بن بلاشان شود.[ اَ دَ ] (اِخ) اخیر هیجدهمین پادشاه اشکانی طبق جدولی از قسم دوم (اسامی پادشاهان اشکانی) به روایت حمزه. رجوع به اردوان پنجم شود.[ اَ دَ ] (اِخ) اصغر آخرین پادشاه اشکانی به روایت ثعالبی در غرر اخبار ملوک الفرس و مطهربن ظاهرالمقدسی در کتاب البدء و التاریخ (جزء۳ ص ۱۵۵) و ابن اثیر (در تاریخ کامل، جزء۱ ص ۱۲۷) و حمزه در جدول چهارم از کتاب سنی ملوک الارض و ابوعلی مسکویه در تجارب الامم (ج ۱، ص ۷۸) و طبری در تاریخ الامم والملوک (جزء۲ ص ۱۱) و جاحظ در کتاب التاج (ص ۲۹). رجوع به اردوان پنجم و ایران باستان ص ۲۵۴۶، ۲۵۵۲، ۲۵۵۶، ۲۵۶۴، ۲۵۶۷، ۲۵۶۸، ۲۵۷۰، ۲۵۷۱ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) اکبر اردوان بن اشکان. هشتمین پادشاه اشکانی بروایت دوم طبری در تاریخ الامم و الملوک و مسعودی در التنبیه و الاشراف و ابن اثیر در کامل و او ۱۲ سال سلطنت کرده است. (ایران باستان ص ۲۵۴۸ و ۲۵۵۲ و ۲۵۷۱). و رجوع به اردوان بزرگ شود).[ اَ دَ ] (اِخ) بزرگ پادشاه اشغانی بیست و سه سال پادشاه بود. (فارسنامهٔ ابن البلخی چ کمبریج ص ۱۸). فردوسی در شاهنامه گوید: چو بنشست بهرام از اشکانیان ببخشید گنجی به ارزانیان ورا خواندند اردوان بزرگ که از میش بگسست چنگال گرگ ورا بود شیراز با اصفهان که داننده خواندیش مر ز مهان به اصطخر شد بابک از دست او که تنّین خروشان بُد از شست او چه کوتاه شد شاخ و هم بیخشان نگوید جهاندیده تاریخشان. از گفتار فردوسی پیداست که اردوان بزرگ را همان اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی دانسته است ولی نام وی بهرام نبوده است. رجوع به اردوان پنجم شود. حمزهٔ اصفهانی در جدول سوم از قسم دوم اسامی شاهان اشکانی دوازدهمین پادشاه اشکانی را بنام «اردوان الکبیر الاشکانان» و مدت سلطنت او را «کج» (۲۳ سال) نویسد و او پس از «اردوان بن بلاشان» و پیش از «خسروبن الاشکانان» سلطنت کرده است. (ایران باستان ص ۲۵۵۵). در مجمل التواریخ و القصص (ص ۳۲) پس از ذکر «اردوان بن بلاشان» آمده: «اردوان بزرگ بن اشکانان» و در ص ۵۹ گوید: «پادشاهی اردوان بزرگ بن اشکان بیست وسه سال» و پس از او «خسروبن اشکانان» و «به آفرید» و «بلاش» و «نرسی» و «اردوان کوچک» را یاد کند. بنابراین مؤلف مجمل التواریخ مانند بسیاری از مورخین و برخلاف فردوسی، اردوان آخرین پادشاه اشکانی را «اردوان کوچک» دانسته است. رجوع به اردوان اصغر و فارسنامهٔ ابن البلخی ص ۱۸ و ایران باستان ص ۲۵۴۱، ۲۵۴۲، ۲۵۶۴ شود.[ اَ دَ ] (اِخ) بلاشان. رجوع به اردوان بن بلاشان شود.[ اَ دَ ] (اِخ) چهارم پادشاه اشکانی. بین مورخین راجع بترتیب شاهان اشکانی پس از بلاش اول اختلاف است: گوت شمید بعد از بلاش اول سه تن را نام میبرد: بلاش دوم، پاکر دوم، اردوان چهارم. و یوستی اردوان چهارم را بیست وسومین شاه اشکانی میداند. (نامهای ایرانی ص ۴۱۲). و برخی او را اشک سی ویکم نوشته اند. هویت و مدت سلطنت این پادشاه مشخص نیست. رجوع شود به ایران باستان ص ۲۴۶۲ و ۲۴۶۵ و ۲۴۶۹ و ۲۵۲۰ و ۲۶۷۶ و ایران باستان ص ۵۴۶ -۵۴۷ و یشتها تألیف پورداود ج ۲ ص ۳۱۴.[ اَ دَ ] (اِخ) کبیر. رجوع به اردوان بزرگ شود.
کلمات همقافیه با «اردوان»
مشاهده واژگان هموزن و همآهنگ ختمشده به «ان» برای سرودن شعر