معنی احتباک

[ اِ تِ ] (ع مص) بستن اِزار. ازار سخت کردن بر میان. (تاج المصادر). شلوار بر میان سخت بستن. || استوار و نیکو کردن هر چیزی. || احتباک ثوب؛ نیکو بافتن جامه. || حبوه بستن و گردپای نشستن. احتباء. (منتهی الارب). پشت و ساق درهم کشیده نشستن. || فراهم بستن پشت و ساق خود بفوطه. || سخت شدن. || جرجانی در تعریفات آرد: احتباک آن است که در کلام، متقابلان جمع شوند و یکی از متقابلان را حذف کنند بجهت دلالت مقابلش بر آن. مثلاً علفتها تبناً و ماءً بارداً. بجای: علفتها تبناً و سقیتها ماءً بارداً. و مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: احتباک، بالباء الموحدة، و هو عند اهل البیان من الطف انواع الحذف و ابدعها و قل من تنبّه له او نبّه علیه من اهل فن البلاغة. و ذکره الزرکشی فی البرهان. و لم یسمه هذا الاسم بل سماه الحذف المقابلی. وافرده بالتصنیف من اهل العصر العلامة برهان الدّین البقاعی. و قال الاندلسی فی شرح البدیعة: و من انواع البدیع، الاحتباک و هو نوع عزیز. و هو ان یحذف من الاول ما اثبت نظیره فی الثانی و من الثانی ما اثبت نظیره فی الأوّل. کقوله تعالی:{/B وَ مَثَلُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ اَلَّذِی یَنْعِقُ . ۱-۷۲:۱۷۱/}(قرآن ۲/۱۷۱)؛ التقدیر و مثل الانبیاء و الکفار کمثل الذی ینعق و الذی ینعق به. فحذف من الاول الانبیاء لدلالة الذی ینعق علیه، و من الثانی الذی ینعق به، لدلالة الذین کفروا علیه. و قوله: {/Bأَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضََاءَ.۲-۷۲۷:۱۲/} (قرآن ۲۷/۱۲)؛ التقدیر تدخل غیربیضاء و اخرجها تخرج بیضاء. فحذف من الاول تدخل غیربیضاء و من الثانی و اخرجها. و قال الزرکشی هو ان یجتمع فی الکلام متقابلان فیحذف من کل واحد منهما مقابله لدلالة الآخر علیه. نحو:{/B أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرََاهُ قُلْ إِنِ اِفْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرََامِی وَ أَنَا بَرِی ءٌ مِمََّا تُجْرِمُونَ . ۱-۱۳۱۱:۳۵/}(قرآن ۱۱/۳۵)؛ التقدیر ان افتریته فعلی اجرامی انتم برآء منه و علیکم اجرامکم و اَنَا بری ء مما تجرمون. و نحو: {/Bیُعَذِّبَ اَلْمُنََافِقِینَ إِنْ شََاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ . ۶-۱۲۳۳:۲۴/}(قرآن ۳۳/۲۴)؛ ای یعذّب المنافقین ان شاء فلایتوب علیهم. او یتوب علیهم فلایعذبهم. و نحو: {/Bوَ لاََ تَقْرَبُوهُنَّ حَتََّی یَطْهُرْنَ فَإِذََا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ . ۱۲-۱۹۲:۲۲۲/}(قرآن ۲/۲۲۲)؛ ای حتی یطهرن من الدم یتطهرن بالماء. فاذا تطهرن و یتطهرن فاتوهن. و نحو: {/Bخَلَطُوا عَمَلاً صََالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً. ۵-۱۰۹:۱۰۲/}(قرآن ۹/۱۰۲)؛ ای عملاً صالحاً بسیی ء آخر سیئاً بصالح. و مأخذ هذه التسمیة من الحبک الذی معناه الشد و الاحکام و تحسین اثر الصبغة فی الثوب. فحبک الثوب سدّ مابین خیوطه من الفرج و شده و احکامه بحیث یمنع عنه الخلل مع الحسن والرونق. و بیان اخذه منه، انّ مواضع الحذف من الکلام شبهت بالفرج من الخیوط فلما ادرکها الناقد البصیر بصوغه الماهر فی نظمه و حوکه فوضع المحذوف مواضعه کان حائکاً له مانعاً من خلل یطرقه. فسد بتقدیره ما یحصل به الخلل مع ما اکسی من الحسن والرونق. کذا فی الاتقان فی نوع الایجاز و الاطناب.